Ríthe na Mumhan

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search

Bhí Ríthe na Mumhan i réim ó bhunús Ríocht na Mumhan le linn na hIarannaoise go dtí an ard-mheánaois. De réir seanchas na nGael, inste mar shampla i Leabhar Gabhála na hÉireann, ba é Bodhb Dearg na dTuath Dé Danann an rí is luaite. Thug na Dáirine (aitheanta fosta mar an Chorca Laidhe agus Uí Eidirsceoil san lá atá inniu ann) roinnt luathríthe, Cú Raoi san áireamh. De réir Cath Maige Mucrama, thit na hÉarainn i léig sa 2a haois AD agus tháinig na Deirgtine, sinsir na nEoghanacht, i gceannas. Le linn an ama seo, ba chuid den Leath Mhogha é an cheantar úd, agus an chuid eile den tír, an Leath Choinn, go formhór faoi cheannas na gConnachta.

An Mhumha, c. 10ú haois.

Nuair a cailleadh Osraí san oirthear, ceapadh Caiseal mar phríomhchathair na Mumhan ag na hEoghanachta. Bhí an chlann seo i gceannas kindred ruled gan aon bhriseadh go dtí an 10ú haois. Cé go raibh muintir Uí Néill i gceannas mar the Ard-Ríthe na hÉireann le linn an ama seo, sár-iomaitheoirí ab ea beirt Eoghanacht ar a laghad, Cathal mac Finguine agus Feilimí mac Criomhthainn.

Ba iad clanna Eoghanacht Chaisil (Uí Shúilleabháin agus Mic Cárthaigh mar ionadaithe), Eoghanacht Ghleanndamhnach (Uí Chaoimh) agus Eoghanacht Áine (Uí Chiarmhaic) na géaga is mó le rá sa treibh úd. Scaoileadh a leis a ngreim cumhachta ámh nuair a tháinig Brian Bóramha den Dál gCais chun cinn, a thóg clann Uí Bhriain isteach mar ríthe na Mumhan. Ag an am gcéanna, Munster had to contend with the Normannaigh.

Sa deireadh, tháinig an ríócht chun críche nuair a scaradh í (críochdheighilt na Mumhan) and bunaíodh ríochtaí na Tuamhan, Deasumhan agus Urumhan. Tháinig an chéad dhá cheann chun críche in am trátha sa 16ú haois, le bunú Ríocht na hÉireann, nuair a ceapadh na hiar-ríthe ina dTiarnaí na hÉireann. Bhí roinnt iarrachtaí chun cumhacht Ghaelach sa Mhumhain a athbhunú, amhail is ag Finghin Mac Cárthaigh agus Domhnall Cam Ó Súilleabháin Bhéara, ach theip orthu.

Ríthe ársa agus seanscéalacha na Mumhan[cuir in eagar | athraigh foinse]

Ríthe stairiúla Caisil, na hIarmhumhan agus na Mumhan[cuir in eagar | athraigh foinse]

Ní raibh i ndáiríre fíor-ríthe na Mumhan ann go dtí an 7ú haois, nuair a briseadh an Chorca Laidhe as cumhacht, am éigin tar éis dóibh a ngreim ar an Osraí a chailleadh. Dá bharr, ní féidir a rá ach gur ríthe Caisil, na hIarmhumhan nó na nEoghanacht iad an chéad chúig rí is fiche ainmnithe thíos. Ba é Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh an t-aon eisceacht amháin, an chéad Eoghanacht ar leath a thionchar lastigh den Mhumhain, ach bhí an Iarmhumha fós ina mórcomhrac in éadan Caisil le linn a réimse, agus níl ar eolas ach beagán faoina chomharbaí roimh Chathal mac Finguine.

Le linn an ama seo fosta, bhí clanna neamhspleácha Uí Fiodhghinte agus Uí Liatháin faoi mhaise. Is dócha go ndearnadh iarracht san 8ú haois a gcuid bunúis a athrú chun iad a thabhairt isteach leis na hEoghanachta. D'éirigh leo comhghuaillíocht a dhéanamh leis na hUíbh Fiodhghinte, rud a bhí chun tairbhe na nEoghanacht, ach fágadh Uí Liatháin ar leaththaobh, rud nach fios an fáth.

Cl. Reimse Arm Céile/Clann
EC Corc mac Luigthig ? – ? O'Sullivan.png Aimend
roinnt páistí
Nad Froích mac Cuirc ? – 453 O'Sullivan.png anaithnid
Óengus mac Nad Froích 453 – 489 O'Sullivan.png Eithne Uathach
deirtear go raibh 24 mac agus 24 iníon aige
Feidlimid mac Óengusa 489 – 500 O'Sullivan.png anaithnid
EG Eochaid mac Óengusa 500 – 522 Ó Caoimh.png anaithnid
Crimthann Srem mac Echado 522 – 542 Ó Caoimh.png anaithnid
Coirpre Cromm mac Crimthainn 542 – 577 Ó Caoimh.png anaithnid
Feidlimid mac Coirpri Chruimm (?) 577 – 596 Ó Caoimh.png anaithnid
EOC Fergus Scandal mac Crimthainn 577 – 582 Ó Caoimh.png anaithnid
ER Feidlimid mac Tigernaig 582 – 588 Blason famille fr O'Mahony.svg anaithnid
Amalgaid mac Éndai 596 – 601 Ó Ciarmhaic.png anaithnid
Garbán mac Éndai 596 – 601 Ó Ciarmhaic.png anaithnid
EC Fíngen mac Áedo Duib 601 – 618 O'Sullivan.png Mór Muman
roinnt páistí
ELL Áed Bennán mac Crimthainn mhic Cobhtach 618 Ó Cathail.png anaithnid
EG Cathal mac Áedo 618 – 627 Ó Caoimh.png Mór Muman
roinnt páistí
EC Faílbe Flann mac Áedo Duib 627 – 639 MacCarthy.png anaithnid
Cúán mac Amalgado 639 – 641 Ó Ciarmhaic.png anaithnid
EC Máenach mac Fíngin 641 – 661 O'Sullivan.png anaithnid
EG Cathal Cú-cen-máthair 661 – 665 Ó Caoimh.png roinnt páistí
EC Colgú mac Faílbe Flaind 665 – 678 MacCarthy.png anaithnid
EG Finguine mac Cathail 678 – 696 Ó Caoimh.png roinnt páistí
Ailill mac Cathail 696 – 701 Ó Caoimh.png anaithnid
EC Cormac mac Ailello mhic Máenach 701 – 712 O'Sullivan.png anaithnid
Eterscél mac Máele Umai mhic Cúáin 712 – 721 Ó Ciarmhaic.png anaithnid
EG Cathal mac Fuinguine 721 – 742 Ó Caoimh.png roinnt páistí
Cathussach mac Eterscélai 742 – 769 Ó Ciarmhaic.png anaithnid
ELL Máel Dúin mac Áedo Bennáin mhic Conaing 769 – 786 Ó Muircheartaigh.png anaithnid
Ólchobar mac Duib-Indrecht[nb 1] 786 – 805 Ó Ciarmhaic.png anaithnid
EG Artrí mac Cathail 805 – 820 Ó Caoimh.png mac amháin
Tnúthgal mac Artrach (?)[nb 2] ? - ? Ó Caoimh.png anaithnid
EC Tnúthgal mac Máele Donngaile 807 – 820 MacCarthy.png anaithnid
Feidlimid mac Crimthainn 820 – 847 O'Sullivan.png anaithnid
Ólchobar mac Cináeda 847 – 851 Ó Ciarmhaic.png anaithnid
EC Áilgenán mac Donngaile 851 – 853 MacCarthy.png anaithnid
Máel Gualae mac Donngaile 853 – 859 MacCarthy.png mac amháin
Cenn Fáelad Ua Mugthigirn 859 – 872 Ó Ciarmhaic.png anaithnid
EC Dúnchad mac Duib-dá-Bairenn 872 – 888 MacCarthy.png anaithnid
Dub Lachtna mac Máele Gualae 888 – 895 MacCarthy.png anaithnid
Finguine Cenn nGécan mac Loégairi mhic Duib-dá-Bairenn 895 – 902 MacCarthy.png anaithnid
Cormac mac Cuilennán mhic Selbach 902 – 908 O'Sullivan.png anaithnid
M Flaithbertach mac Inmainén 914 – 922 Ó Donnagáin.png anaithnid
EC Lorcán mac Coinlígáin mhic Corcráin 922 – ? MacCarthy.png anaithnid
Cellachán Caisil mac Buadacháin mhic Lachtnae ? – 954 MacCarthy.png mac amháin
Máel Fathardaig mac Flainn mhic Donnchada 954 – 957 O'Sullivan.png mac amháin
ER Dub-dá-Bairenn mac Domnaill mhic Duib-dá-Bairenn 957 – 959 O'Donoghue.png anaithnid
EC Fer Gráid mac Cléirig mhic Áilgenáin 959 –961 MacCarthy.png anaithnid
Donnchad mac Cellacháin 959 – 963 MacCarthy.png anaithnid
ER Máel mac Brain 959 – 970
976 – 978
Blason famille fr O'Mahony.svg mac amháin
Íomhar Luimnigh 960 – 977
de facto
Raven Banner.svg roinnt páistí
DgC Mathgamain mac Cennétig 970 – 976 Sword of Nuada.png anaithnid
Brian Bóramha mac Cennétig 978 – 1014 Sword of Nuada.png (1) Mór - triúr mac
(2) Echrad - mac amháin
(3) Gormflaith - mac amháin
EC Dúngal Hua Donnchada 1014 – 1025 O'Sullivan.png anaithnid
UB Donnchad mac Briain 1025 – 1064 Sword of Nuada.png Cacht ingen Ragnaill
triúr paiste
Murchad mac Donnchada 1064 – 1068 Sword of Nuada.png anaithnid
Toirdhealbhach Ua Briain 1068 – 1086 Sword of Nuada.png (1) Dubchoblaig - mac amháin
(2) Derbforgaill - beirt mhac
Muircheartach Ua Briain 1086 – 1114
1118 – 1119
Sword of Nuada.png Derbforgaill ingen Uí Laidcnén
Triúr páistí
Diarmait Ua Briain 1114 – 1118 Sword of Nuada.png anaithnid
Brian Ua Briain 1118 Sword of Nuada.png anaithnid
MC Cormac Mac Carthaigh 1127 - 1138 MacCarthy.png anaithnid
UB Conchobar Ua Briain 1138 – 1142
éilitheoir
Sword of Nuada.png anaithnid
Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Briain 1142 – 1167
éilitheoir
Sword of Nuada.png anaithnid
Muircheartach Ua Briain 1167 – 1168
éilitheoir
Sword of Nuada.png anaithnid
Domnall Mór Ua Briain 1168 – 1194
éilitheoir
Sword of Nuada.png Orlacan Ní Murchada - triúr páistí

Clanna:

Féach freisin[cuir in eagar | athraigh foinse]

Foinsí[cuir in eagar | athraigh foinse]

Naisc sheachtracha[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  1. I nAnnála Uladh, meascadh Ólchobar mac Flainn desna hUí Fidgenti le hÓlchobar mac Duib-Indrecht den Eoghanacht Áine agus maíodh gur rí na Mumhan ab ea é. Is dócha nach raibh i gcoróin ach Ólchobar mac Duib-Indrecht.
  2. Faightear scaití Tnúthgal mac Artrach den Eoghanacht Gleanndamhnach mar rí na Mumhan, ach ní i nAnnála na hÉireann. D'éag sé roimh a athair, dá bharr b'fhéidir é nach raibh sé i gcoróin riamh. B'fhéidir é furasta gur meascadh Tnúthgal mac Donngaile den Eoghanacht Chaisil le Tnúthgal mac Artrach.