Tochmharc Eimhire

Tochmharc Eimhire

Cineál	saothar liteartha agus finscéal
Tréith
Carachtair	Cú Chulainn Eimhear Forgall Monach Scáthach Aoife Conchúr mac Neasa Cathbhadh
Cuid den tsraith
Cuid de	An Rúraíocht

Is cuid de chnuasach laochscéalta na Rúraíochta é Tochmharc Eimhire, agus ar cheann de na scéalta is faide ann.

Insítear an scéal faoi Chú Chulainn agus é ag iarraidh Eimhear a mhealladh, agus faoina oiliúint mhíleata leis an ngaiscíoch Scáthach.

I dteannta le táinte bó, féastaí, breitheanna agus éaga, is ea tochmharc ar cheann de na 'genres' de litríocht na nGael lámhscríbhinní.

Athleagain agus foinsí lámhscríbhinne

Faightear an seanscéal Tochmarc Emire in dhá phríomhathleagan. Tá an gaol idir an dá athleagan agus na lamhscribhinní éagsúla pléite ag Gregory Toner.

Is é an leagan is luaithe, ach chomh maith is giorra, atá ar marthain as cóip i lámhscríbhinn déanach na 15ú/16ú haoise, (Rawlinson B 512). Sa leagan úd, tá an chéad chuid ar iarraidh, agus tosaíonn an scéal leis an dúshlán tomhais idir Cú Chulainn and Eimhear. Is amhlaidh go bhfuil an téacs bunaithe ar bhunleagan Sean-Ghaeilge, b'fhéidir siar go dtí an 8ú haois, ach tras-scríofa agus nuachóirithe beagán i ré na Meán-Ghaeilge. Dar le Kuno Meyer, téann an téacs siar go dtí an 10ú haois.

Faightear an t-athleagan níos faide sna foinsí Leabhar na hUidhre, Stowe D iv 2, Harley 5280, 23 N 10, agus dhá bhlúirí. Scriobhadh i ré na Meán-Ghaeilge é.

1. Athleagan níos luaite:
   • Rawlinson B 512: f 117Ra-118Rb (Oxford, Bodleian Library). An chéad chuid ar iarraidh.
2. Athleagain níos déanaí:
   • Leabhar na hUidhre (LU): ll. 121a-127b (Baile Átha Cliath, ARÉ). An dara cuid ar iarraidh.
   • Stowe D IV 2: f 74Ra-78Vb (Baile Átha Cliath, ARÉ). Iomlán.
   • Harley 5280: f 27R-35Rb (Londain, British Library). Iomlán.
   • ARÉ 23 N 10 (olim Betham 145): ll. 21-24 & 113–124 & 11–12 & 25–26 & 125–128 (Baile Átha Cliath, ARÉ). Iomlán.
   • Leabhar Fhear Maí 23 E 29: ll. 207a-212b (Baile Átha Cliath, ARÉ). Blúire.
   • Egerton 92: f 24Ra-25Vb (Londain, British Library). Blúire.
3. Foinsí eile
   • Leabhar Laighneach (LL), f 20a46 ff (Baile Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide). Leagann de §30, mar a fhaightear san Echtra Machae.

Achoimre

Cé go raibh sé de chliú ar Chú Chulainn gurbh é an té ab áile in Uladh, cha raibh bean aige fós. Mar sin, bhí imní i measc na bhfear den chúige go ngoidfeadh an stócach a mná céile agus go sáródh sé a n-iníonacha. Chuaidh siad ar tóir mná a dtigfí leofha a chur i gcleamhnas le Cú Chulainn, ach bhí sé meáite ag an laoch óg go mb'é Eimhear, iníon Fhorgall Monach, a phósfadh sé. Bhí Forgall in aghaidh an chleamhnais, áfach, agus mhol sé do Chú Chulainn go rachadh sé sna hInse Gall chun ealaíonna comhraic a dh'fhoghlaim ó Scáthach, banlaoch chliúiteach. Chan é gur mholadh cairdiúil a bhí ann, áfach– bhí Forgall ag súil go marófaí Cú Chulainn i rith dhéine na traenála. Ghlac an fear óg leis an dúshlán, agus d'imigh sé leis go hAlban. Eadar an dá linn, d'fhéach Forgall cleamhnas a eagrú eadar Eimhear agus Lugaid mac Nóis, rí Mumhan, ach dhiúltaigh Lugaid an pósadh nuair a chluin sé go raibh Eimhear i ngrá le Cú Chulainn.

Fá stiúir Scáthach, oileadh Cú Chulainn i ngach ceird cogaidh agus a iomaí arm. I measc na n-arm ba uathbhásaí, bhí an Ga Bolga ann, sleá mhillteanach friofaic a chaithtí leis an chos, agus a sháigheadh chomh daingean go mba ghá í a ghearradh as feoil a íospartaigh. Bhí Ferdia ag dul faoi oiliúint ag an am céanna, agus chuaidh sé i n-a dhlúthchara agus deartháir altrama do Chú Chulainn.

Le linn na tréimhse a raibh Cú Chulainn ar an oileán, b'éigean do Scáthach a chur catha in aghaidh Aoife, a céile comhraic agus (i leaganacha áirithe) a leathchúpla. Bhí Scáthach eolach ar fhíochmhaire Aoife, agus buaileadh imní uirthi fá shábháilteacht Chú Chulainn dá bhrí. Thug sí deoch chodlata dá dalta le chinntiú nach ndéanfaí aon dochar dó. Bhí an laoch óg chomh tréan sin, áfach, gur dhúisigh sé i ndiaidh sé uaire. Agus a chiall, chomh maith leis a neart, tagtha ar ais chuige, chuaidh Cú Chulainn i gcomhrac aonair le hAoife. Bhí an dís acu ar aon chumas, ach d'imir an t-Ultach cleas uirthi, ag glaoch amach go raibh a capaill agus carbad (na nithe is ansa léithe ar domhan) i ndiaidh titime thar aill. Ba leor sin le n-a hiúl a thógáil den choimhlint, agus rug sé uirthi. Ar faobhar a chlaímh, d'impigh sí go ndéanfadh sé trócaire uirthi. Shocraigh Cú Chulainn gan í a mharú, faoi dhá choinníoll: go réiteodh sí sos cogaidh le Scáthach, agus go mbeirfeadh sí mac dó.

Agus Aoife torrach, tháinig Cú Chulainn ar ais ó Albain lánoiliúnta, agus mian aige Eimhear a phósadh–rud nár cheadódh Forgall. Mar sin, rinne Cú Chulainn ruathar ar dhún Fhorgaill, agus mharaigh sé ceathrar agus fiche fear i rith an éachta. Bhí Forgall ar bís ag radharc an tsléachta, agus fuair sé a bhás nuair a chaill sé a bhonn ar an rampar.

Cuireadh nighean Fhorgall, agus cuid mhaith a thaisce eile, ar dhroimm stéad Chú Chulainn, agus rúid sé chuig geataí an daingin. Rinne Scenn Menn, comrádaí Fhorgaill, iarracht éalú an leannáin a chosc, ach mharaigh Cú Chulainn é ag cliath i gcomhrac aonair. Chuir an oiread laochais sin i bhfeidhm ar Eimhear agus, fá dheireadh, ghlac sí é a phósadh.

Bhí coll cétingen (cearta na chéad oíche) ag Conchúr mac Neasa, rí Uladh, ach bhí sé eadar dhá chomhairle an mbainfeadh sé tairbhe as le hEimhear. Bhí eagla air roimh fhreagairt Chú Chulainn, agus imní air go léirfí an eagla sin muna bhfeidhmeodh sé an phribhléid. Ba é an draoi Cathbhadh a mhol an réiteach: luífeadh Conchúr le hEimhear oíche a pósta, agus luífeadh Cathbhadh eatarthu.

Scéalta gaolmhara

Tagann Connla, mac Chú Chulainn agus Aoife, go hÉirinn ag lorg a athar. De bharr a laochais sheanórtha, is dóigh gur bagairt é. Tá sé faoi gheis a hathar, ámh, agus diúltaionn sé é féin a aithint. Maraíonn Cú Chulainn é i gcomhrac aonair leis an nGa Bolg.

I leaganacha áirithe de Tochmharc Eimhire, tarrthálann Cú Chulainn an bhanfhlaith Lochlannach Dearbhfhorghaill, agus í ar tí bheith íobartha do na Fomhóraigh. Sa scéal Anbhás Dearbhfhorghaille, tagann sí go hÉirinn i riocht eala, ag lorg Chú Chulainn a bhfuil sí i ngrá leis. Scaoileann Cú Chulainn í ina broinn lena thabhall. Chun a beatha a shábháil, caithfidh Cú Chulainn an chloch thabhail a dhiúl óna bolg. Ach anois níl cead aige í a phósadh, agus a cuid fola blaiste aige. Dá bharr sin, tugann sé í dá mhac altrama Lughaidh na Riabh Dearg; pósann siad agus beireann siad clann.

Lá amháin i láir an gheimhridh, déanann fir na nUladh piléir sneachta. Téann na mná in iomaíocht a chéile ag mún insna piléir, chun a fhiosrú cé acu an té is meallacaí. Sroicheann mún Dearbhfhorghaille an talamh, agus ite ag an éad, ionsaíonn agus ciorraíonn na mná eile í. Tugann Lughaidh faoi ndeara nach leáite é an sneachta ar dhíon Dhearbhfhorghaille agus go bhfuil sí ar tí bás d'fháil. Deifríonn sé agus Cú Chulainn isteach sa teach, ach básann sí tamall ina dhiaidh. Éagann Lughaidh le brón; mar dhíoltas, leagann Cú Chulainn an teach agus na mná eile laistigh, 150 dóibh maraithe aige.

Agus Cú Chulainn i mbun chomhrac aonair sa Táin, is beirt dá chéile iad Fer Báeth agus Ferdia, a dheartháireacha altrama agus comhfhoghlaimeoirí faoi Scáthach.

Foinsí

Tochmarc Emire: editions and translations

• Meyer, Kuno (ed. and tr.). "The Oldest Version of Tochmarc Emire." Revue Celtique 11 (1890): 433–57. Text edited from Rawlinson B 512.
• Hamel, A.G. van (ed.). Compert Con Culainn and other Stories. Mediaeval and Modern Irish Series 3. Dublin, 1933. 16–68. Based on Stowe D IV 2, with variants from LU, Harleian 5280 and Rawlinson B 512.
• Meyer, Kuno (ed.). "Mitteilungen aus irischen Handschriften. Tochmarc Emire la Coinculaind." Zeitschrift für celtische Philologie 3 (1901): 226–63 (229–63). [version of Harleian 5280 with variants from LU, Stowe D IV 2, Fermoy/Egerton 92 and 23 N 10]. Available online at CELT
• Meyer, Kuno (ed.). Verba Scáthaige fri Coin Chulaind. Anecdota from Irish Manuscripts 5. 1913: 28–30.
• Thurneysen, Rudolf (ed.). "Verba Scáthaige nach 22 N 10." Zeitschrift für celtische Philologie 9 (1913): 487–8. Available from CELT
• Meyer, Kuno (tr.), "Wooing of Emer", Archaeological Review 1 (1888): 68–75, 150–5, 231–5, 298–307.
• Meyer, Kuno (tr.). In The Cuchulinn Saga in Irish Literature, ed. Eleanor Hull. Grimm Library 8. London, 1898. 57–84. Abridged version of Meyer's translation above. Available from Internet Archive
• Kinsella, Thomas (tr.). The Táin. Oxford, 1969. 25 ff.
• Guyonvarc'h, C.-J. (tr.). "La courtise d'Emer, Version A." Ogam 11 (1959): 413–23. (French)
• d'Arbois de Jubainville, H. (tr.). L'épopée celtique en Irlande. Paris, 1892. (French)
• Agrati, A. and M. L. Magini (trs.). La saga irlandese di Cu Chulainn. Milan, 1982 (Italian)

Foinsí tánaisteacha

• Toner, Gregory (1998). "The Transmission of Tochmarc Emire". Ériu 49: 71–88. 

Thuilleadh le léamh

• Baudiš, J. "On Tochmarc Emere." Ériu 9 (1923), ll. 98–108. Le fáil ó Scéla.
• Edel, D. Helden auf Freiersfüßen. 'Tochmarc Emire' und 'Mal y kavas Kulhwch Olwen'. Studien zur Frühen Inselkeltischen Erzähltradition. Amsterdam, Oxford, agus Nua-Eabhrac, 1980.
• Findon, Joanne. "Gender and Power in Serglige Con Culainn and The Only Jealousy of Emer." Language and Tradition in Ireland: Continuities and Displacements, eag. Maria Tymoczko agus Colin Ireland. Amherst & Boston, 2003, ll. 47–61.
• Findon, Joanne. A Woman's Words: Emer and Female Speech in the Ulster Cycle. Toronto, 1997.
• Findon, Joanne. "A Woman's Words: Emer versus Cu Chulainn in Aided Oenfir Aife." Ulidia, ll. 139-48.
• Ó Concheanainn, T. "Textual and historical associations of Leabhar na hUidhre." Éigse 29 (1996), ll. 65–120, go háirithe 94.
• O'Curry, E. Lectures on the Manuscript Materials of ancient Irish History. Nua-Eabhrac, 1861, ll. 278-2.
• Oskamp, H.P.A. "Notes on the history of Lebor na hUidre." Proceedings of the Royal Irish Academy 65C (1966–67), ll. 117–37, go háirithe 126-7.
• Sayers, William. "Concepts of Eloquence in Tochmarc Emire." Studia Celtica 26/27 (1991–1992), ll. 125–54.
• Thurneysen, Rudolf, H. Hessen agus G. O'Nolan. "Zu Tochmarc Emire." Zeitschrift für celtische Philologie 8 (1912), ll. 498–524.
• Thurneysen, Rudolf. Die irische Helden- und Königssage. Halle, 1921. 377 ff.