Cormac mac Airt

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search

I Miotaseolaíocht na nGael, laoch agus Ard-Rí leath-sheanscéalach na hÉireann ab ea Cormac mac Airt. Tá amhras ann ó thaobh na staire de an raibh a leithéid ann. Ba shiombal de ríogacht na Teamhrach é - cóir, síochánta agus fírinneach.

Breith agus óige[cuir in eagar | athraigh foinse]

Iar-Ard-Rí na hÉireann Art mac Cuinn ab ea athair Chormaic. Achtan iníon Olc Acha, gabha (nó draoi) as Connachta ab ea a mháithair. Bhí deartháir óg ag Cormac darbh ainm Alastir.

De réir an scéil "Cath Mag Mucrama", chur Olc fáilte roimh Art an oíche roimh an gcath úd. Bhí tairngreacht tugtha d'Olc go mbronnfaí uaisleacht ar a shliocht, dá bharr thairg sé a iníon don Ard-Rí chun luí leis an oíche úd, agus gineadh Cormac.[1] (Deir Seathrún Céitinn gurbh an bhean choibhche oifigiúil d'Art í Achrann, ar thug sé spré bhólachta di).[2]

Insítear go raibh fís ag Achtan ina luí in aice Airt. Chonaic sí í féin lena ceann bainte di agus crann mór ag fás as a muineál. Shín an crann a chraobhacha thar an tír, go dtí gur éirigh an fharraige agus chumhdaigh sí é. D'fhás crann eile ó fhréamhacha an chéid, ach tháinig gaoth láidir a leag é. Dhúisigh Achtan de phreab ansin agus dúirt sí le hArt séard a chonaic sí. Thug Art le fios gurbh a fear céile é ceann na mná, agus go n-éagfadh é i mbun comhraic an lá dár gcionn. A mac ab ea an chéad chrann, a bheadh ina Ard-Rí na tíre, agus cnámh éisc a thachtfadh é ab ea an fharraige a chumhdaigh é. A mhacsa ina dhuine, Cairbre Lifechair, ab ea an dara cheann, a thiocfadh i gcomharbacht ina dhiaidh, agus cath ab ea an ghaoth a leag é, cath in éadan na bhFiann ina dtitfeadh sé. An lá dara gcionn, chloígh Art agus mharaigh a nia Lugaid mac Con é, a rinneadh ina Ard-Rí nua.

Agus é ina léamh óg, d'iompaigh mac tíre baineann Cormac léi agus thóg sí é lena coileáin i n-uaimheanna na Céise, Contae Shligigh, ach d'aimsigh sealgaire é agus thug sé ar ais chuig a mháthair é. Thóg Achtan é chuig Fiachrae Cassán ansin, a bhí ina athair altrama Airt. Ar an mbealach, d'ionsaigh mic tíre iad, ach chosain capaill fhiáine iad.[3]

Teacht i réim[cuir in eagar | athraigh foinse]

Agus é tríocha bliain d'aois, claíomh a athar ina láimh aige, tháinig Cormac go Teamhraigh. Bhuail sé ann le giolla ag tabhairt sóláis do bhean a bhí ag caoineadh. Thug an giolla le fios go raibh a caoirigh tógtha uaithi ag an Ard Rí, Lughaidh, toisc go raibh glaisiní[4] ite acu agus iad ar féarach i bpáirc ghoirmín na banríona. Adúirt Cormac, "Ba cōru in lomrad tar hēsi a chēli", "Ba chóir aon lomairt tar éis a chéile", toisc go bhfásfadh arís na glaisiní agus lomraí na gcaorach araon. Agus é seo cloiste ag Lugaid, ghéill sé gur níos fearr é breithiúnas Chormaic ná a chuid féin, agus thug sé an choróin suas.[5][6] De réir nósanna eile, chuir Cormac an ruaig ar Lugaid,[7][8] nó gur fhág sé Teamhair de bharr thairngreacht a draoithe nach mairfeadh sé sé mhí eile dá bhfanfadh sé.[2] I ngach leagan, chuaigh sé chuig a mhuintir i he went to his kin in Mumhain, áit a mharaigh Ferches mac Commain file le sleá é agus é ina sheasamh agus a dhroim le gallán.

Ní raibh Cormac in ann fós an Ard Ríogacht a éileamh, toisc gur dhíbir rí na nUladh,Fearghas Dubhdhétach go Connacht isteach é, agus thóg an choróin dó féin. D'iarr Cormac cabhair ó Thadhg mac Céin, tiarna áitiúil ar mharaigh Fearghas a athair. Gheall sé do dá gcabhródh a oiread sin talún ar Mhagh Breá arbh fhéidir leis dul timpeall ina charbad lastigh d'aon lá. Thug Tadhg comhairle dó deartháir a sheanathar, Lughaidh Lámha, a earcú. D'aimsigh Cormac ina luí i mbothán seilge é, agus ghoin sa dhroim é le sleá. Thug Lughaidh chun eolais gurbh eisean é a mharaigh athair Chormaic sa Chath Maighe Mucruimhe. D'éiligh Cormac mar éiric go dtugfadh Lughaidh cheann Fhearghasa dó.

Agus Tadhg agus Lughaidh ina theannta, chuaigh Cormac i éadan Fearghasa, agus thosaigh Cath Crinna. Bhí Tadhg i gceannas the battle, keeping Cormac out of the action at the rear. Bhain Lughaidh ceann dheartháir Fhearghasa, Fearghas Foltlebair, agus thóg é chuig giolla Chormaic, a dúirt leis nárbh é sin ceann rí na nUladh. Bhain sé ansin ceann dheartháir eile Fearghasa, Fearghas Caisfhiachlach, agus arís dúirt an giolla leis nárbh é an ceann ceart. Sa deireadh, mharaigh sé Fearghas Dubhdhétach féin, agus nuair a dheimhnigh an giolla gurbh an fear ceart a bhí ann, mharaigh Lughaidh sular thit s i laige de thraochadh agus cailleadh fola.

Scaip Tadhg arm Fearghasa soir siar, agus d'ordaigh sé a charbadóir dul timpeall an Mhaighe Bhreá, Teamhair san áireamh. Gortaithe go dona a bhí sé, agus thit sé i bhfanntais i rith an chúrsa. Nuair a tháinig sé chuige féin, d'fhiafraigh sé den charabadóir an raibh Teamhair timpeallaithe aige fós. Mharaigh Tadhg é nuair a dúirt see leis nach raibh, ach sula raibh sé in ann féin an cúrsa a chur i gcrích, d'aimsigh Cormac é agus d'ordaigh sé a lianna cneácha Thaidhg a leigheas - cóireáil a thóg bliain iomlán air. Tháinig Cormac i gcoróin, agus bhronn sé ar Thadhg réimsí móra talún i dtuaisceart na tíre.[2]

Clann[cuir in eagar | athraigh foinse]

De réir an scéil "Esnada Tige Buchet",[9] phós Cormac Eithne Táebfada, iníon Cathair Mór agus iníon altrama de Bhuchet, tiarna bólachta saibhir as Laighin, a tagadh an oiread i dtír ar gach cóir dó gur fágadh beo bocht é. I nósanna eile ámh, bean chéile de sheanathair Chormaic, Conn Cétchathach, ab ea Eithne. Deir Céitinn[2] gurbh Eithne eile í ndáiríre í iníon altrama Bhuchet a phós Cormac, agus í ná Eithne Ollamda, iníon Dúnlaing, rí na Laighean.

De réir Céitinne fosta, phós Cormac dara bean chéile, Ciarnait, iníon rí na gCruthin, ach chuir Eithne, ite ag an éad dá háilleacht, iachall uirthi naoi dtomhas gráin a meilt chuile lá. Bhain Cormac an t-ualach seo di agus muileann uisce tógtha aige.

Creidtear go raibh ag Cormac triúr mac, Dáire, Ceallach agus Cairbre Lifechair, agus deichniúr iníonacha. Phós beirt dá iníonacha, Gráinne agus Aillbhe, an laoch Fionn mac Cumhaill, mar a insítear s scéal "Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne".

Réim[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tá líon mór sonraí maidir le réim Chormaic le fáil in Annála na hÉireann.[8] Throid sé go leor cathanna, fuair sé smacht ar na hUlaidh agus na Connachta, and bhí sé i gceannas ar fheachtas fada in aghaidh na Mumhan. Sa cheathrú bliain déag dá réim, deirtear go ndeachaigh sé thar muir go dtí An Bhreatain agus fuair sé roinnt gabháltas ann. Sa chúigiú déag, rinne Dúnlaing, rí na Laighean, sléacht ar thríocha ógbhan i dTeamhraigh, agus dá bharr chuige sé beirt phrionsaí déag na Laighean chun báis. I dtéacsanna eile, deirtear gur chuir na hUlaidh as cumhacht faoi dhó é, agus go ndeachaigh sé ar iarraidh tráth le ceithre mhí. Deirtear fosta gur thiomsaigh sé Saltair na Teamhrach, leabhar ina fhaightear croinicí de stair na hÉireann, dlíthe maidir le cíosanna agus cánacha ba chóir a thabhairt do ríthe, agus taifid de theorainneacha na hÉireann.[10]

Cé go gcuimhnítear é de ghnáth mar rí cóir críonna, tá scéal amháin ann nach dtugann ach fuar mholadh dó. Agus an t-eallach go léir a tugadh dó mar cháin athdháilte aige, bhí Cormac fágtha gan eallach chun a theaghlach féin a thacú tar éis do buaileadh a thréada de phlá. Chuir giolla ina luí air, leis an Mhumha a chaitheamh mar a bheadh sí ina dá chúige, nár íoc an leath theas cáin riamh. Sheol sé teachtairí chun cíos a éilimh, ach dhiúltaigh Fiachu Muillethan, rí na Mumhan theas, agus d'ullmhaigh Cormac le haghaidh cogaidh. Anachain a thuar a dhraoithe féin, nár thug drochchomhairle dó riamh. Thug sé éisteacht na cluaise bodhaire dóibh ámh, in ionad sin d'éist sé le cúigear draoithe na sidhe i lucht coimhdeachta a leannán, Báirinn.

Ghluais Cormac in éadan na Mumhan agus rinne sé campa ar Dhroim Dámhghaire (Cnoc Loinge, Contae Luimnigh). A bhuí draíocht a dhraoithe nua, bhí an campa doghafa agus a ghaiscígh dochloíte. Rinne sé tirim gach foinse uisce d'fhir na Mumhan, agus ba bheag nár ghéill Fiacha. Le teann éadóchais, d'impigh sé cabhair ar oldraoi na Mumhan Mogh Roith, a raibh draíocht aige a bhí ró-chumhachtach in aghaidh draoithe Chormaic fiú. Thug sé an t-uisce ar ais agus thoghair sé cúnna draíochta a chloígh draoithe na sidhe. Mhúscail sé anfaí lena anáil agus rinne cloch desna fir. Cuireadh an ruaig ar Chormac as an Mumhain amach agus b'éigean dó suíocháin a lorg.

Sa scéal His Three Calls to Cormac (IV.11), chuir Manannán mac Lir, dia na mara, cathú ar an rí le seoid, go sonrach craobh airgid le naoi n-úll dearg-óir, de mhalairt ar a theaghlach. Tugadh Cormac go dtí an t-Alltar agus mhúin Manannán ceacht géar dó, ach sa deireadh tugadh a bhean agus a chlann ar ais dó. Thug Manannán ansin luach dó, currach óir a bhriseadh dá n-inseofaí trí bhréag thairis, agus a d'athchóirítí dá n-inseofaí trí fhírinne.[11] Bhain Cormac úsáid as an gcuach seo le linn a ríogachta chun an t-éitheach a dhealú ón bhfírinne. I ndiaidh bás Chormaic, d'imigh an cuach leis, díreach de réir thuar Mhanannáin.

Sa téacs den 8ú haois Tucait innarba na nDessi i mMumain, déantar cur síos ar an aighneas idir Cormac agus na Déise, sleachta sin-seanathair Chormaic, Fedlimid Rechtmar. D'fhuadaigh Cellach (nó Conn) mac Cormaic Forach, iníon taoiseach na nDéis. Tháinig a uncail Aengus Gaíbúaibthech chun ía tharrtháil, ach Cellach refuses to release her. Sháigh Óengus Cellach lena "shleá mhillteach", a raibh trí shlabhra uirthi. Ghoin na slabhraí úd comhairleoir Chormaic agus bhain radharc súl ansin de Chormac. Chuaigh Cormac faoi sheacht i gcomhrac ina éadan na nDéis, agus chur sé an ruaig orthu as a dtailte. Tar éis tréimhse ar fánach, lonnaigh siad i gcúige Mumhan.

Agus súil caillte aige, bhog Cormac siar chun cónaí sa Tech Cletig ar chnoc Achaill, toisc níorbh chóir dó bheith i réim i Teamhair leis a leithéid de locht. Rinneadh a dhualgais ag a mhac, Cairbre Lifechair.[2][8][12][13]

Bás[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tar éis réime daichead bliain, chuaigh cnámh bradáin le hanáil Chormaic agus d'éag sé. Chuireann roinnt leaganacha an milleán faoi seo ar mallacht curtha ag draoi, toisc gur thiontaigh Cormac ina Chríostaí. Tháinig Eochaid Gonnat i gcomharbacht air.

Achar ama[cuir in eagar | athraigh foinse]

Craobh ginealaigh[cuir in eagar | athraigh foinse]

 
 
 
 
 
 
Conn Cétchathach
 
Eithne Táebfada
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Medb Lethderg
 
Art mac Cuinn
 
Achtan
 
 
 
Macnia mac Lugdach
 
Saruit
 
Ailill Aulom
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Cormac mac Airt
 
Eithne Ollamda
 
 
 
Lugaid mac Con
 
Éogan Mór
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Cairbre Lifechair
 
Diarmuid Ua Duibne
 
Gráinne
 
Fionn mac Cumhaill
 
Aillbe
 
Fiachu Muillethan
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Fíachu Sroiptine
 
 
 
 
 
 
Eochaid Doimlén
 
 
 
 
 
 
 
 
Ailill Flann Bec
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Connachta
 
Uí Néill
 
*
 
Uí Maine
 
Airgíalla
 
 
Eóganachta

Féach freisin[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  1. "The Battle of Mag Mucrama" ar maryjones.us
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn, 1.42, 1.43, 1.44, 1.45, 1.46
  3. 3.0 3.1 Francis J. Byrne, Irish Kings and High Kings, Four Courts Press, 2001, ll. 65-69
  4. Isatis tinctoria
  5. Mairin O Daly (eag.), "The Heroic Biography of Cormac mac Airt", Cath Maige Mucrama : the battle of Mag Mucrama, Irish Texts Society, 1975.
  6. Standish Hayes O'Grady (eag. & aistr.), "The Birth of Cormac", Silva Gadelica, 1892
  7. R. A. Stewart Macalister (eag. & aistr.), Leabhar Gabhála na hÉireann: The Book of the Taking of Ireland Part V, Irish Texts Society, 1956, ll. 337-339
  8. 8.0 8.1 8.2 Annála na gCeithre Máistrí, M225, 266
  9. "The Melody of the House of Buchet
  10. Standish Hayes O'Grady (eag. & aistr.), "The Panegyric of Cormac mac Airt", Silva Gadelica, 1892
  11. Gregory, Lady Augusta (1903) online "Part I Book IV: His Three Calls to Cormac" in Gods and Fighting Men. Buckinghamshire, Colyn Smyth
  12. Kuno Meyer (eag. & aistr.), "The Expulsion of the Déssi", Y Cymmrodor vol. XIV, 1901
  13. Vernam Hull, ."Expulsion of the Déssi", Zeitschrift für Celtische Philologie iml. 57, 1957


Roimh
Fergus Dubdétach
Ard-Rí na hÉireann
LGÉ 2a haois
FFÉ 204–244
ACM 226–266
AU 326–366
Tar Éis
Eochaid Gonnat