Fianna

I miotaseolaíocht na nGael, ba bhuíonta beaga leath-neamhspleácha gaiscíoch iad na Fianna. Bunaithe ar bhuíonta stairiúla den luath-mheánaois, fir agus mná óga gan talún a bhí iontu, agus iad ag déanamh seirbhíse don ard-rí ag ruaigeadh ionróirí iasachta. Feictear iad sa tsraith seanscéalta an Fhiannaíocht, faoi cheannas Fhinn mhic Cumhaill, agus dhá dhream, Clann Bascna agus Clann Morna, i gceist.^[1]

Stairiúlacht

Luaitear na fianna go stairiúil san Fhéineachas. Mar bhaill d'fhiann, bhíodh fir agus mná óga gan talamh, go minic uaslathaithe nach bhfuaireadar fós a n-oidhreacht.^[2] Féinní (fénnid) a glaodh ar ball d'fhiann; rífhéinní (rígfénnid) ab ea ceannaire féinne.

Agus é ag scríobh sa 17ú haois, dúirt Seathrún Céitinn go gcuirtí na Fianna ar ceathrúin, agus go mbeathaítí iad ag na huaisle i rith an gheimhridh, ag coinneáil oird ar a son mar chúiteamh. Ach i rith an tsamhraidh, ó Bhealtaine go Samhain, bhí orthu maireachtáil ag fiach le haghaidh bia agus seithí do dhíol.^[3] Is cnuasach scéalta agus nósanna seachas foinse stairiúil é an Foras le Céitinn, ach sa chás seo, mar chomhthacaíocht, tugann scoláirí faoi ndeara tagairtí i luath fhilíocht na Gaeilge, agus go raibh séasúr dúnta na seilge d'fhia agus torc allta idir Samhain agus Bealtaine san Albain meánaoiseach.^[4]

Seanscéalta

Tá an réaltacht stairiúil na bhfianna le fáil i roinnt cur síos seanscéalach. Mar shampla, san Rúraíocht, chuaigh an draoi Cathbhadh le fiann 27 fear i gcomhrac in éadan féinne eile. Mharaigh sé an bheirt athair altrama déag de bhanfhlaith na nUladh, Neas, sula ndeachaidh sí ar tóir Chathbhaidh i gceannas a seachtar fianna fiche féin.^[5]

Ar an lámh eile ámh, i scéalta na Fiannaíochta (suite i ré Chormaic mhic Airt), ba arm seasta iad na Fianna ar sheirbhís Ard-Ríthe na hÉireann, cé go raibh dhá baicle iomaíocha ann: Clann Baíscne na Laighean, (faoi cheannas Fhionn mhic Chumhaill), agus Clann Morna Chonnacht (faoi cheannas Ghoill mhic Mhorna). Mhair siad amuigh ón tsochaí ag seilg i gcomhair bia.

Rosc catha agus manaí

Dord Fiann ab ea rosc catha na bhFiann, agus d'úsáidtí é roimh agus i rith catha, nó mar mhodh teachtaireachta, nó chun scanradh a chur ar a naimhde. Sa seanscéal Anbhás Fhionn, scairt Fionn an Dord Fiann nuair a chonaic sé gur thit a gharmhac Oscar sa Chath Gabhra in éadan airm Chairbre Lifechair. Rinne sé frithionsaí fíochmhar in aghaidh a naimhde, ag marú na scórtha gaiscíoch.^[6] Chuaigh na Fianna i léig de bharr an chatha seo, áfach.

Bhí trí mana acu:

Glaine ár gcroí
Neart ár ngéag
Beart de réir ár mbriathar

Fénnid ar leith

Fionn mac Cumhaill: ceannaire deiridh na bhFiann
Cumhall: athair Fhionn, iarcheannaire
Goll mac Morna
Caílte mac Rónáin
Conán mac Morna
Diarmuid Ua Duibne: gaiscíoch na bhFiann a d'éalaigh le Gráinne, bean geallta le Fionn, agus a maraíodh sa deireadh ag torc ollmhór ar fhraochmhá Bhinn Ghulbain. Mac altrama Aonghais.
Lughaid Tréanlámh: gaiscíoch draíochta, nia Fhionn mhic Chumhaill. Bheadh sé in ann na snaidhmeanna lenar fháisc Diarmaid ríthe na mara a dhícheangail, ach dhiúltaigh sé. Leannán Aoife, iníon Mhanannáin mhic Lir
Oisín mac Fionn
Oscar mac Oisín
Cael Ua Neamhnainn

An t-ainm inniu

I staire le déanaí, faightear an t-ainm Fianna Éireann nó Fianna Fáil:

mar leasainm do na Óglaigh na hÉireann
ar suaitheantas caip den An tArm
san ainm Sciathán Fiannóglaigh an Airm
túslíne d'Amhrán na bhFiann
ainm an pháirtí pholaitiúla, Fianna Fáil.

Féach freisin

Irish Fairy Tales, leabhar 1920 le James Stephens, ina bhfuil go leor scéalta na bhFiann.

Tagairtí

↑ Rolleston, T.W (2012). "Celtic Myths and Legends": 252. USA: dover publications.
↑ Dáibhí Ó Cróinín, Early Medieval Ireland, Longman, 1995, lch. 88
↑ Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn, 2.45
↑ Nerys Patterson, Cattle Lords and Clansmen: the Social Structure of Early Ireland, University of Notre Dame Press, 1994, lch. 122-123
↑ Kuno Meyer, "Anecdota from the Stowe MS. No. 992", Revue Celtique 6, 1884, ll. 173-186.
↑ Augusta, Lady Gregory - Gods and Fighting Men, The Death of Fionn, 1904

[1] Rolleston, T.W (2012). "Celtic Myths and Legends": 252. USA: dover publications.

[2] Dáibhí Ó Cróinín, Early Medieval Ireland, Longman, 1995, lch. 88

[3] Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn, 2.45

[4] Nerys Patterson, Cattle Lords and Clansmen: the Social Structure of Early Ireland, University of Notre Dame Press, 1994, lch. 122-123

[5] Kuno Meyer, "Anecdota from the Stowe MS. No. 992", Revue Celtique 6, 1884, ll. 173-186.

[6] Augusta, Lady Gregory - Gods and Fighting Men, The Death of Fionn, 1904

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]