Tomás Ághas

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Cuimhneachán, Contae an Chabháin

Ba dhuine de bhunaitheoirí Óglaigh na hÉireann é Tomás Ághas (12 Eanáir 188525 Meán Fómhair 1917). Bhí sé i gceannas ar chuid den ghníomhaíocht is suntasaí de chuid na nÓglach taobh amuigh de Bhaile Átha Cliath le linn Éirí Amach 1916. 

Luuathshaol[athraigh | athraigh vicithéacs]

Cainteoir dúchais Gaeilge as Lios Póil, Contae Chiarraí, ab ea an tÁghsach[1].

D'éirigh Ághas ina mhúinteoir agus chaith sé ocht mbliana i Scoil Náisiúnta na Coirre Duibhe i Lusca, Co Bhaile Átha Cliath.

Píobaire cumasach agus duine de bhunaitheoirí Bhanna Píb Black Raven a bhí ann, chomh maith le fear mór spóirt a bhí gníomhach i gCumann Lúthchleas Gael.

An tÉirí amach[athraigh | athraigh vicithéacs]

Bhí Ághas i gceannas ar an 5ú Cathlán de Bhriogáid Bhaile Átha Cliath Óglaigh na hÉireann (Briogáid Fhine Gall) in Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916. Ba cheannfort é ar Chathlán Fhine Ghall. Bhí idir seasca agus seachtó fear aige ag troid in aghaidh fhórsaí na Sasanach timpeall thuaisceart Bhaile Átha Cliath le linn an Éirí amach.

Nios déanaí, fuair an gcathlán an lámh in uachtar ar bhuíon póilíní i gCill Dhéagláin, Contae na Mí, áit a ndeachaigh siad i mbun ionsaí ar fhórsa a bhí i bhfad níos mó. Thóg siad a lán airm, agus beagnach fiche feithicil. Nuair a theip an tÉirí amach go forleathan, áfach, ghéill Cathlán Ághais tar éis ordú a fháil ó Pádraig Mac Piarais.

Príosúnach[athraigh | athraigh vicithéacs]

Ar an 8 Bealtaine 1917, fuair Ághas agus Eamon de Valera pianbhreith bháis ón armchúirt. Athraíodh an phianbhreith seo go dtí príosúnacht saoil. Choimeád na Sasanaigh Ághas i bpríosún Lewes i Sasana.

Nuair a tháinig Stáit Aontaithe Mheiriceá isteach sa Chéad Chogadh Domhanda i mí Aibreáin 1917, tháinig níos mó brú ar na Sasanaigh "an Fhadhb Éireannach" a réiteach. Thosaigh de Valera, Ághas agus Tomás Hunter stailc ocrais ar an 28 Bealtaine 1917 chun an brú sin a méadú. Le cuntais faoi dhrochiompar sna príosúin agus agóid ag méadú in Éire, ligeadh saor na príosúnaigh Éireannacha a bhí fágtha ar an 18 Meitheamh 1917 le ceead Lloyd George.

I mí Lúnasa 1917, gabhadh Ághas arís agus cúisíodh é le ceannairc de dheasca óráide a rinne sé i mBaile na Luí, Contae an Longfoirt, áit a raibh Mícheál Ó Coileáin ag labhairt freisin. Cuireadh sa Currach é ar dtús báire, ach ansin bogadh é go Príosún Mhuinseo i mBaile Átha Cliath.

Conradh na Gaeilge[athraigh | athraigh vicithéacs]

Duine de na baill den Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann ab ea Ághas, a rinne Dubhghlas de hÍde iarracht díbeartha ó Conradh na Gaeilge, i rith an tsamhraidh sa bhliain 1913.

Uaigh Tomás Ághas: "Mar bhí mo dhúil ó thúis shaoil í saoirse, i glú 's i súchas Gaedhal"

Deireadh a shaoil[athraigh | athraigh vicithéacs]

Ciontaíodh agus daoradh pianbhreith dhá bhliain d'obair crua air. D'éiligh sé féin agus na príosúnaigh eile, Aibhistín de Staic ina measc, stádas 'príosúnach cogaidh'. Chuaigh sé ar stailc ocrais arís mar agóid ar an 20 Meán Fómhair. Fuair sé bás ar an san Ospidéal Mater, de bharr beathú le foréigean sa phríosún.

D'éag Tomás Ághas ar 25 Meán Fómhair 1917, san Ospidéal Mater, tar éis do lucht Phríosún Mhuinseo iarracht a dhéanamh bia a bhrú air agus é ar stailc ocrais. Mar chuid den searmanas bhí ceol le Comhaltas Ceoltóirí Éireann agus píobaire ó Bhanna Píb Black Raven. 

Bhí bás Ághais tábhachtach don ghluaiseacht phoblachtánach agus mhéadaigh earcaigh na nÓglach. Ar dtús bhí a chorp i Halla Cathrach Bhaile Átha Cliath, agus ansin cuireadh é i Reilig Ghlas Naíon.

Eolas eile[athraigh | athraigh vicithéacs]

Tá sé gaolta le Catherine Uí Ághas, seanmháthair (tríd a hathair) leis an aisteoir Meiriceánach Gregory Peck, a chuaigh mar imircigh go dtí na Stáit Aontaithe sa 19ú haois.

Tagairtí[athraigh | athraigh vicithéacs]



Éirí Amach na Cásca
Daoine a shínigh Forógra na Poblachta (curtha chun báis)

Pádraig Mac Piarais | Tomás Ó Cléirigh | Tomás Mac Donnchadha | Seosamh Pluincéad | Éamonn Ceannt | Seán Mac Diarmada | Séamas Ó Conghaile

Daoine eile a cuireadh chun báis

Éamonn Ó Dálaigh | Liam Mac Piarais | Mícheál Ó hAnnracháin | Seán Mac Giolla Bhríde | Mícheál Ó Mulláin | Conchur Ó Colbaird | Seán Heuston | Tomás Ceannt | Ruairí Mac Easmainn

Éireannaigh mór le rá eile

Éamon de Valera | Constance Markiewicz | Mícheál Seosamh Ó Rathaille | Eoin Mac Néill | Éamonn Bulfin | Cathal Brugha | Risteard Ó Maolchatha | Liam Ó Maoilíosa | Seán Mac an tSaoi | Tomás Mac Curtain | Tomás Ághas | Máirtín Sabhaois | Proinsias Mac Síthigh-Sceimhealtún | Helena Ní Maolomhnaigh