Ifín (ogham)

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search

Ar cheann desna forfeda san aibítir oghaim is ea Ifín (Sean-Ghaeilge iphín[1]). Ar dtús, is amhlaidh gurbh é [p] a luach foghraíochta. De réir Auraicept na n-Éces, De Dúilib Feda na Forfid agus In Lebor Ogaim ámh, is é io, ía, agus ia faoi seach a luach.

Stair[cuir in eagar | athraigh foinse]

Téann aibítir an Oghaim siar go dtí ré na Gaeilge Cianaí, nuair nach raibh an pósadh foghraíochta [p] ann. Is amhlaidh mar sin gur cumadh an litir Ifín le linn ré na Sean-Ghaeilge chun an foghar [p] a léiriú. Ar dtús, glaodh Pín uirthi, d'fhéadfadh faoi thionchar pinus na Laidine. Is níos dóichí é ámh gur fréamhaithe ó spina (spíon) na Laidine is ea í. i ndáiríre, is crann nó tom le toradh milis art i gcreat de réir na mbriathogham (féach thíos), agus dá bharr, ní giúis. De réir Kelly (1976), feictear an focal spín (ón Laidin) i gCóras na gCrann brí spíonán sin nó spíon gooseberry. Sa chás seo, b'fhéidir go raibh an ceart ag na gluaisithe meánaoiseacha.

De bharr "scéimreachas na nOghamaithe níos deireanaí" (McManus 1988:167), tugadh sainmhíniú as nua ar na cúig bun-fhorfeda mar aicme gutaí, go sainiúil défhoghar. De bharr sin, b'éigean dó litir nua a thabhairt arís don fhoghar [p], an uair seo mar mhodhnú den litir [b], ar a glaodh Beith Bhog nó Peith. Tugadh an t-ainm i-phín ar an litir nua, a measadh go seasadh do dhéfhoghair i-.

Sanasaíocht[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tugtar gluais in Auraicept na n-Éces don fhocal de réir córas na gcrann mar spíonán nó spíon.

Briatharoghaim[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is iad a leanas na nathanna meafaracha dhá-fhoclach, nó Briatharoghaim (kennings), d'ainm na litreach:

  • milsem fedo (is milse feá/crainn), i mBriatharogham Morainn mac Moín
  • amram blais (is amhra/iontaí blais), i mBriatharogham Maic ind Óc

Foinsí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  • Damian McManus, Irish letter-names and their kennings, Ériu 39 (1988), 127-168.

Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  1. inín, ifín ar eDIL


Aicmí agus Litreacha Oghaim
Beith Uath Muin Ailm Forfeda
B L F S N H D T C Q M G NG S R A O U E I EA OI UI IA AE P