Eris (abhacphláinéad)

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
WD Bosca Sonraí Réad RéalteolaíochEris Eris symbol (fixed width).svg
Eris and dysnomia.jpg
Ainmniú 136199 Eris
Ainmniú sealadach 2003 UB313 (Deireadh Fómhair 21, 2003) Cuir in eagar ar Wikidata
Ainmniúcháin eile Xena
Cineál abhacphláinéad, astaróideach agus plutoid (en) Aistrigh
Grúpa mionphláinéid réad tras-Neiptiúnach agus plutoid (en) Aistrigh
Fionnachtaí Michael E. Brown[1]
Chad Trujillo (en) Aistrigh[1]
David L. Rabinowitz (en) Aistrigh[1] Cuir in eagar ar Wikidata
Dáta fionnachtana Deireadh Fómhair 21, 2003[2], Réadlann Palomar[3]
Eapainm Eris (en) Aistrigh
Réad tuismitheora An Ghrian
Réad linbh
Sonraí fithiseach
 Féach ar an staid reatha
Apaipsis 97.468 AU[4] Cuir in eagar ar Wikidata
Pearaipsis 38.013 AU
(arg (ω): 151.6871)[4] Cuir in eagar ar Wikidata
Ais mhór a 67.74 AU[3]
Éalárnacht e 0.43883[3]
0.43465546719259
Tréimhse fhithiseach P 557.55 a[3]
Meán-Aimhrialtacht M 205.384 °[4] Cuir in eagar ar Wikidata
Claonadh i 44.1444 °[3]
Fad an nóid éirithigh Ω 35.9045 °[3]
Dátaí pearaipsise Deireadh Fómhair 14, 2258
Saintréithe fisiceacha agus réaltmhéadracha
Ga 1,163 km Cuir in eagar ar Wikidata
Trastomhas 2,326 km[5] Cuir in eagar ar Wikidata
Dearbhmhéid −1.1[4] Cuir in eagar ar Wikidata
Méid dhealraitheach (V) 18.7 Cuir in eagar ar Wikidata
Trastomhas uilleach 34.3 "[6]
Achar dromchla 17,000,000 km² Cuir in eagar ar Wikidata
Mais 16.6 Yg[7] Cuir in eagar ar Wikidata
Meándlús 2.52 g/cm³ Cuir in eagar ar Wikidata
Tréimhse rothlaithe 25.9 h[4] Cuir in eagar ar Wikidata
Ailbéideacht 0.96 Cuir in eagar ar Wikidata
Teocht an dromchla
íosmhéid  meán  uasmhéid
30 K  42.5 K  55 K[8] Cuir in eagar ar Wikidata
Cuid de diosca scaipthe Cuir in eagar ar Wikidata
Le cuid
Catalóga réalteolaíochta
Aitheantóir JPL 2136199 Cuir in eagar ar Wikidata
Sraith
« (136198) 2003 UJ296 Cuir in eagar ar Wikidata • (136200) 2003 VS5 Cuir in eagar ar Wikidata »

Abhacphláinéad is ea Eris (nó 136199 Eris, nó 2003 UB313, siombail: ⯰)[9] atá suite ar imeall an ghrianchórais, níos faide ón ghréinPlútón. Ba é an réad is mó a fionnadh sa ghrianchóras ó nochtadh Neiptiún i 1846. Ceann de réadanna an diosca scaipthe atá inti, nó ní féidir í a aicmiú go sásúil mar réad de chuid Chrios Kuiper ná mar cheann de chuid Scamall Oort, ach an oiread.

Airíonna[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tá sé déanta as carraig is oighear, timpeall 3,000km ar trastomhas, níos mó ná Plútón.

Tá sé 3 oiread níos faide amach uainn ná Plútón, i bhfithis ag uillinn chlaonta 44° ó fhithisí na bpláinéad eile. Measann na réalteolaithe gur dócha gur theilg Neiptiún amach é uair éigin ina fhithis chlaonta.

Abhacphláinéid

Stair[cuir in eagar | athraigh foinse]

Braitheadh den chéad uair é i gCrios Kuiper i 2003, agus cinntíodh é i 2005.

Ba iad na réalteolaithe Michael Brown, Chad Trujillo is David Rabinowitz a bhraith den chéad uair é, ar an 14 Samhain 2003, le teileascóp Samuel Orschin i Réadlann Palomar agus an teileascóp Gemini North ar Mauna Kea i Haváí

Is féidir gur pláinéad é, an 9ú ceann, le teacht in ionad Phlútóin a dícháilíodh mar phláinéad i 2006.

Fithis ar 9 D.F. 2006

Nuair a thángthas trasna ar Eris, b'éigean aicmiú nua a fháil do Phlútón, ós rud é nach raibh aon chúis cheart le "pláinéad" a thabhairt ar Phlútón a thuilleadh, agus an chuma ag teacht ar an scéal go bhfuil cuid mhaith réadanna eile amuigh ansin ar féidir dóibh a bheith ar aon mhéid le Plútón.

Go bunúsach, is é an t-aon ábhar a bhí ann le Plútón a aicmiú mar "phláinéad" ná gur fionnadh é i bhfad roimh na réadanna tras-Neiptiúnacha eile, chomh luath leis an mbliain 1930. Mar sin, cheap Aontas Idirnáisiúnta Réalteolaíochta. coincheap nua - abhacphláinéad - leis an bhfadhb a fhuascailt.

Animation showing movement of 2003 UB313.gif

Tá foireann Mike Brown ag obair in Ollscoil Teicneolaíochta California, nó Caltech, i bPasadena, agus ní hí Eris an chéad fhionnachtain den chineál seo a rinne siad ar aon nós. Roimhe seo, tháinig Brown agus Trujillo trasna ar Quaoar, agus bhí Rabinowitz ag comhoibriú leo cheana nuair a d'fhionn siad Sedna agus Orcus.

Ainm[cuir in eagar | athraigh foinse]

Ba ea é an chéad ainm a thug na réalteolaithe ar an réad ná Xena - ag tagairt do bhanphrionsa na gcogaí ar an teilifís! Ar ndóigh, nuair a thug siad faoi deara gealach bheag ag timpeallú "Xena", bhaist siad "Gabrielle" uirthi.

Fithis

Is é an t-ainm atá uirthi inniu ná Dysnomia. Tá an dá ainm ag tagairt do chonspóid agus d'easaontas, nó ba mhór an t-ábhar easaontais do shaol na réalteolaíochta é an catagóir ceart réalteolaíoch a cheapadh d'Eris. B'í Eris bandia an easaontais i gcreideamh na sean-Ghréige, agus ciallaíonn Dysnomia "aindlí". Is féidir tagairt do Xena a aithint san ainm seo, freisin, ós rud é gurb é an focal Béarla ar "aindlí" ná "lawlessness", agus páirt Xena á déanamh ag aisteoir mná arb ainm di Lucy Lawless.

Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  1. 1.0 1.1 1.2 URL tagartha: https://web.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/.
  2. URL tagartha: https://web.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/.
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 Ráite i: JPL Small-Body Database. Earráid leis an lua: Invalid <ref> tag; name "Q4026990" defined multiple times with different content Earráid leis an lua: Invalid <ref> tag; name "Q4026990" defined multiple times with different content Earráid leis an lua: Invalid <ref> tag; name "Q4026990" defined multiple times with different content Earráid leis an lua: Invalid <ref> tag; name "Q4026990" defined multiple times with different content Earráid leis an lua: Invalid <ref> tag; name "Q4026990" defined multiple times with different content
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 Ráite i: JPL Small-Body Database. JPL Small-Body Database SPK-ID: 136199.
  5. Ráite i: Size, density, albedo and atmosphere limit of dwarf planet Eris from a stellar occultation.
  6. URL tagartha: https://iopscience.iop.org/article/10.1086/504843/pdf. DOI: 10.1086/504843.
  7. URL tagartha: http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2007/24/pdf.pdf.
  8. URL tagartha: http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/.
  9. Tá ort na shonrú' 'teideal = agus' 'url = nuair a úsáideann {{ lua idirlín}}."".
athraigh An Grianchóras
An GhrianMearcairVéineasAn GhealachAn DomhanMarsPhobos agus DeimosCeiréasAn príomhchrois astaróideachIúpatarGealacha IúpatairSatarnGealacha ShatairnÚránasGealacha ÚránaisNeiptiúnGealacha NeiptiúinPlútónGealacha PhlútóinHaumeaGealacha HaumeaMakemakeCrios KuiperErisDysnomiaAn diosca scaiptheScamall HillsScamall OortSolar System Template.png
An Ghrian · Mearcair · Véineas - an Domhan - Mars · Ceiréas · Iúpatar · Satarn · Úránas · Neiptiún · Plútón · Haumea · Makemake · Eris