Jump to content

Eris (abhacphláinéad)

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
(Athsheolta ó Eris)
WD Bosca Sonraí Réad RéalteolaíochEris ⯰
Ainmniú136199 Eris
Ainmniú sealadach2003 UB313 (21 Deireadh Fómhair 2003) Cuir in eagar ar Wikidata
Ainmniúcháin eileXena
Cineálabhacphláinéad agus plutoid (en) Aistrigh
Grúpa mionphláinéidréad tras-Neiptiúnach agus plutoid (en) Aistrigh
FionnachtaíMichael E. Brown[1]
Chad Trujillo[1]
David L. Rabinowitz[1] Cuir in eagar ar Wikidata
Dáta fionnachtana21 Deireadh Fómhair 2003[2], Réadlann Palomar[3]
EapainmEaras
Réad tuismitheoraan Ghrian
Réad linbh
Sonraí fithiseacha
 Féach ar an staid reatha
Apaipsis97.468 AU[4] Cuir in eagar ar Wikidata
Pearaipsis38.013 AU
(arg (ω): 151.6871)[4] Cuir in eagar ar Wikidata
Ais mhór a67.74 AU[3]
Éalárnacht e0.43883[3]
0.43465546719259
Tréimhse fhithiseach P557.55 a[3]
Meán-Aimhrialtacht M205.384 °[4] Cuir in eagar ar Wikidata
Claonadh i44.1444 °[3]
Fad an nóid éirithigh Ω35.9045 °[3]
Dátaí pearaipsise14 Deireadh Fómhair 2258
Saintréithe fisiceacha agus réaltmhéadracha
Ga1,163 km Cuir in eagar ar Wikidata
Trastomhas2,326 km[5] Cuir in eagar ar Wikidata
Dearbhmhéid−1.1[4] Cuir in eagar ar Wikidata
Méid dhealraitheach (V)18.7 (banda V) Cuir in eagar ar Wikidata
Trastomhas uilleach34.3 "[6]
Achar dromchla17,000,000 km² Cuir in eagar ar Wikidata
Mais16.6 Yg[7] Cuir in eagar ar Wikidata
Meándlús2.52 g/cm³ Cuir in eagar ar Wikidata
Tréimhse rothlaithe25.9 h[4] Cuir in eagar ar Wikidata
Ailbéideacht0.96 (ailbéideacht gheoiméadrach) Cuir in eagar ar Wikidata
Teocht an dromchla
íosmhéid  meán  uasmhéid
30 K  42.5 K  55 K[8] Cuir in eagar ar Wikidata
Cuid dediosca scaipthe Cuir in eagar ar Wikidata
Catalóga réalteolaíochta
Aitheantóir JPL2136199 Cuir in eagar ar Wikidata
Sraith
« (136198) 2003 UJ296 Cuir in eagar ar Wikidata • (136200) 2003 VS5 Cuir in eagar ar Wikidata »

Abhacphláinéad is ea Eris (nó 136199 Eris, nó 2003 UB313, siombail: ⯰)[9] atá suite ar imeall an ghrianchórais, níos faide ón ghréinPlútón. Ba é an réad is mó a fionnadh sa ghrianchóras ó nochtadh Neiptiún i 1846. Ceann de réadanna an diosca scaipthe atá inti, nó ní féidir í a aicmiú go sásúil mar réad de chuid Chrios Kuiper ná mar cheann de chuid Scamall Oort, ach an oiread.

Tá sé déanta as carraig is oighear, timpeall 3,000km ar trastomhas, níos mó ná Plútón.

Tá sé 3 oiread níos faide amach uainn ná Plútón, i bhfithis ag uillinn chlaonta 44° ó fhithisí na bpláinéad eile. Measann na réalteolaithe gur dócha gur theilg Neiptiún amach é uair éigin ina fhithis chlaonta.

Abhacphláinéid

Braitheadh den chéad uair é i gCrios Kuiper i 2003, agus cinntíodh é i 2005.

Ba iad na réalteolaithe Michael Brown, Chad Trujillo is David Rabinowitz a bhraith den chéad uair é, ar an 14 Samhain 2003, le teileascóp Samuel Orschin i Réadlann Palomar agus an teileascóp Gemini North ar Mauna Kea i Haváí

Is féidir gur pláinéad é, an 9ú ceann, le teacht in ionad Phlútóin a dícháilíodh mar phláinéad i 2006.

Fithis ar 9 D.F. 2006

Nuair a thángthas trasna ar Eris, b'éigean aicmiú nua a fháil do Phlútón, ós rud é nach raibh aon chúis cheart le "pláinéad" a thabhairt ar Phlútón a thuilleadh, agus an chuma ag teacht ar an scéal go bhfuil cuid mhaith réadanna eile amuigh ansin ar féidir dóibh a bheith ar aon mhéid le Plútón.

Go bunúsach, is é an t-aon ábhar a bhí ann le Plútón a aicmiú mar "phláinéad" ná gur fionnadh é i bhfad roimh na réadanna tras-Neiptiúnacha eile, chomh luath leis an mbliain 1930. Mar sin, cheap Aontas Idirnáisiúnta Réalteolaíochta. coincheap nua - abhacphláinéad - leis an bhfadhb a fhuascailt.

Tá foireann Mike Brown ag obair in Ollscoil Teicneolaíochta California, nó Caltech, i bPasadena, agus ní hí Eris an chéad fhionnachtain den chineál seo a rinne siad ar aon nós. Roimhe seo, tháinig Brown agus Trujillo trasna ar Quaoar, agus bhí Rabinowitz ag comhoibriú leo cheana nuair a d'fhionn siad Sedna agus Orcus.

Ba ea é an chéad ainm a thug na réalteolaithe ar an réad ná Xena - ag tagairt do bhanphrionsa na gcogaí ar an teilifís! Ar ndóigh, nuair a thug siad faoi deara gealach bheag ag timpeallú "Xena", bhaist siad "Gabrielle" uirthi.

Fithis

Is é an t-ainm atá uirthi inniu ná Dysnomia. Tá an dá ainm ag tagairt do chonspóid agus d'easaontas, nó ba mhór an t-ábhar easaontais do shaol na réalteolaíochta é an catagóir ceart réalteolaíoch a cheapadh d'Eris. B'í Eris bandia an easaontais i gcreideamh na sean-Ghréige, agus ciallaíonn Dysnomia "aindlí". Is féidir tagairt do Xena a aithint san ainm seo, freisin, ós rud é gurb é an focal Béarla ar "aindlí" ná "lawlessness", agus páirt Xena á déanamh ag aisteoir mná arb ainm di Lucy Lawless.

  1. 1.0 1.1 1.2 URL tagartha: https://web.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/.
  2. URL tagartha: https://web.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/.
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 Ráite i: JPL Small-Body Database. Earráid leis an lua: Invalid <ref> tag; name "Q4026990" defined multiple times with different content
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 Ráite i: JPL Small-Body Database. JPL Small-Body Database SPK-ID: 2136199.
  5. Ráite i: Size, density, albedo and atmosphere limit of dwarf planet Eris from a stellar occultation. Údar: Bruno Sicardy. Teanga an tsaothair nó an ainm: Béarla. Dáta foilsithe: 2011.
  6. URL tagartha: https://iopscience.iop.org/article/10.1086/504843/pdf. DOI: 10.1086/504843.
  7. URL tagartha: http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2007/24/pdf.pdf.
  8. URL tagartha: http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/.
  9. Tá ort na shonrú' 'teideal = agus' 'url = nuair a úsáideann {{ lua idirlín}}."".
athraigh An Grianchóras
An GhrianMearcairVéineasAn GhealachAn DomhanMarsPhobos agus DeimosCeiréasAn príomhchrois astaróideachIúpatarGealacha IúpatairSatarnGealacha ShatairnÚránasGealacha ÚránaisNeiptiúnGealacha NeiptiúinPlútónGealacha PhlútóinHaumeaGealacha HaumeaMakemakeCrios KuiperErisDysnomiaAn diosca scaiptheScamall HillsScamall Oort
An Ghrian · Mearcair · Véineas - an Domhan - Mars · Ceiréas · Iúpatar · Satarn · Úránas · Neiptiún · Plútón · Haumea · Makemake · Eris