Wolfgang Amadeus Mozart

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Wolfgang Amadeus Mozart
Croce-Mozart-Detail.jpg
Mozart timpeall an bhliain 1780, portráid le Johann Nepomuk della Croce
Rugadh 27 Eanáir, 1756
Bás 5 Nollaig, 1791
Náisiúntacht Ostarach
Gairm Cumadóir
Síniú
Wolfgang Amadeus Mozart Signature.svg

Wolfgang Amadeus Mozart (Johannes Chrysostomus Wolfgang Theophilus Mozart) (27 Eanáir, 17565 Nollaig, 1791), duine de na cumadóirí ba thábhachtaí is ab iomráití i gceol clasaiceach na hEorpa. Rugadh é in Salzburg na hOstaire. Ba Wunderkind é i gcúirteanna na hEorpa san 18ú haois. É ina rímháistir ar an veidhlín agus ar an bpianó, má b'fhíor do lucht a linne.

Admhaítear go raibh sé ar mháistrí móra an cheoldráma, agus gur thug sé an coinseartó, an siansa agus an tsonáid chun forfeachta, foirmeacha a tháinig chun tosaigh sa cheol clasaiceach ina dhiaidh sin.

Scéal a bheatha[athraigh | edit source]

É ina pháiste (1756-1773)[athraigh | edit source]

An Páiste iontach[athraigh | edit source]

Portráid - Mozart óg (an Wunderkind) - 1763

Rugadh é in Salzburg, príomhchathair phrionsachta de chuid na hImpireachta Naofa Rómhánaí. Rugadh é do chumadóir agus múinteoir mór ceoil (Leopold Mozart (1719 - 1787) agus dá bhean chéile siúd (Anna Maria Pertl (1720 - 1778). Rugadh seachtar duine clainne, ach níor tháinig slán ach Mozart féin agus a dheirfiúr Maria-Anna Mozart (Nannerl).

Bhí féith an cheoil ann ó thús: cluas fhoirfe aige agus sárchuimhne. Thosaigh sé ag foghlaim conas seinm ar an gcruitchorda óna athair in aois a chúig bliana, agus thug faoi sheinm an veidhlín agus faoin gcumadóireacht ina dhiaidh sin. Bhí sé in ann nodaireacht cheoil a thuiscint agus a sheinm sula raibh léamh agus scríobh aige, agus é ag cumadh ceoil in aois a shé bliana. Aithnítear anois gur chuid nár bheag dá sháréirim cheoil an oiliúint iontach a fuair sé agus é an-óg agus an saothrú gan stad a lean í. Níor tháinig ainchleachtadh riamh air.

An Taistealaí[athraigh | edit source]

Idir 1762 agus 1766 bhí sé ag taisteal lena athair agus le Maria-Anna (a bhí ina sársheinnteoir í féin), agus b'fhada an turas é: Munich, Augsburg, Mannheim, Francfort, an Bhruiséal, Páras, Londain, an Háig, Amstardam, Dijon, Lyon, An Ghinéiv, Lausanne. Thosaigh sé ag scríobh ceoldrámaí, agus idir 1769 agus 1773 ba mhinic san Iodáil é ag déanamh staidéir ar an gceoldrámaíocht; rinne an Pápa Cléimint XIV Cavaliere dello speron d’oro (Ridire an Spoir Órga) de.

Ar Fostú ag an bPrions-Ardeaspag[athraigh | edit source]

Bhí Mozart ar fostú cheana ag an bPrions-Ardeaspag Schrattenbach; cailleadh é siúd sa bhliain 1771, agus ba é an Prions-Ardeaspag Colloredo an máistir nua. Ní rómhaith a réitigh siad le chéile; b'fhearr leis an bPrions-Ardeaspag an cumadóir a choinneáil sa bhaile agus deireadh sé leis conas ba chóir ceol a scríobh do na deasghnátha diaga. D'éirigh Mozart as a phost agus chuaigh chomh fada le Páras ar thóir poist nua; b'éigean dó filleadh abhaile agus a sheanphost a fháil arís, a bhuíochas sin ar a athair, a thug an Prions-Ardeaspag ar a thaobh. Cailleadh a mháthair idir an dá linn.

Scríobh sé ceoldráma, Idomeneo, Rè di Creta, a moladh go haer. Lean sé a fhostaí go dtí Vín, áit ar scar an bheirt go deo, agus chuaigh sé i mbun oibre mar chumadóir neamhspleách. Faoin am seo bhí sé féin agus Joseph Haydn an-mhór le chéile; dúirt Haydn le Leopold go raibh a mhac ar an gcumadóir ba mhó dá raibh ar a aithne.

Vín (1782-1791)[athraigh | edit source]

Neamhspleáchas[athraigh | edit source]

Sa bhliain 1782 d'iarr an tImpire Joseph II ceoldráma air: Die Entführung aus dem Serail (An Fuadach ón Saraiglí). Phós Mozart Constanze Weber sa bhliain chéanna, agus i gceann tamaill chuir sé eolas ar cheol Bach et Haendel, beirt chumadóirí a bhí ligthe i ndearmad agus a ndeachaigh a saothar i gcion air.

Sa bhliain 1784 chuaigh Mozart isteach sna Máisiúin agus tá a rian sin le haithint ar Die Zauberflöte (An Fhliúit Dhraíochta) (1791). Bhí an-fháilte roimh Le nozze di Figaro i Vín agus i bPrág (1786), agus i bPrág a chéadléiríodh Don Giovanne, le leabhróg ó lámh Lorenzo da Ponte, file drámata. Cailleadh a athair timpeall an ama seo, rud a bhuair go mór é. Níor lig sé faillí sna siansaí agus eile idir an dá linn.

Saol Deacair[athraigh | edit source]

Sna blianta deireanacha ba mhinic Mozart tinn, agus d'fhág a nósanna costasacha fiacha móra air, d'ainneoin an ratha a bhí ar a shaothar i gcoitinne. Rinne sé an t-uafás rudaí a chumadh: sonáidí, coinseartónna, siansaí, ceoldrámaí. Cailleadh é ar 5 Nollaig 1791.

D'ainneoin na barúla coitianta, ní in olluaigh a cuireadh é ach in uaigh chomhchoiteann i reilig a bhí suite tamall ó Vín ar chúiseanna sláinte. Uaigh dheichniúir ba ea í ar íocadh aisti roimh ré. Bhí na mílte duine ag seirbhís chuimhneacháin i bPrág ar 14 Nollaig, agus bhí seirbhís eile i Vín.

A Theaghlach[athraigh | edit source]

Rug Constanze a lán páistí, ach ní raibh ach beirt acu nár cailleadh ina naíonáin, Karl Thomas agus Franz Xaver Wolfgang. Deirtear gur lagaigh an toircheas go mór í.

Mhair Constanze ar feadh i bhfad i ndiaidh a fir agus í ag taisceadh a chuid lámhscríbhinní go cúramach.

Ábhar díospóireachta is ea cás Maria-Anna, deirfiúr Mhozart: is léir go raibh bua an cheoil thar barr aici, ach dealraíonn sé nár thug Leopold an aire chéanna di is a thug sé do Wolfgang. Ní fios cén toradh a bheadh ar a bua siúd dá saothrófaí é, rud a tharraingíonn anuas ceist na hoiliúna agus na hardéirime.

Catalóg Köchel (KV)[athraigh | edit source]

Sa bhliain 1862 chríochnaigh Ludwig von Köchel catalóg 626 saothar de réir dátaí agus í geall le lánchuimsitheach. Í ina gnáthfhoinse thagartha inniu.

Mór Shaothair[athraigh | edit source]

Saothair Dhiaga[athraigh | edit source]

  • Veni sancte spiritus, KV 47
  • Exsultate, jubilate, KV 165 (1773, Milan)
  • Vesperae de dominica, KV 321
  • Krönungsmesse i C beag, KV 317 (1779)
  • Vesperae solennes de confessore, KV 339
  • Messe en ut mineur, KV 427 (1782-83)
  • Ave verum corpus, KV 618
  • Requiem i D beag, KV 626 (1791, Vín)

Ceoldrámaí[athraigh | edit source]

  • Bastien und Bastienne, KV 50 (1768, Vín)
  • Mitridate, rè di Ponto, KV 87 (1770, Milan)
  • Lucio Silla, KV 135 (1772, Milan)
  • Il re pastore, KV 208 (1775, Salzburg)
  • Idomeneo, Rè di Creta, KV 366 (1781, Munich)
  • Die Entführung aus dem Serail, KV 384 (1782, Vín)
  • Le nozze di Figaro, KV 492 (1786, Vín)
  • Don Giovanni, KV 527 (1787, Vín agus Prág)
  • Così fan tutte, KV 588 (1790, Vín)
  • La Clemenza di Tito, KV 621 (1791)
  • Die Zauberflöte, KV 620 (1791, Vín)

Siansacha[athraigh | edit source]

Siansacha Óige (1764-1771)[athraigh | edit source]

  • Siansa uimh. 1 in E maol mór, KV 16
  • Siansa uimh. 2 i B maol mór, KV 17
  • Siansa uimh. 3 in E maol mór, KV 18
  • Siansa uimh. 4 i D mór, KV 19
  • Siansa uimh. 5 i B maol mór, K. 22
  • Siansa uimh. 6 i F mór, KV 43
  • Siansa uimh. 7 i D mór, KV 45
  • Siansa uimh. 8 i D mór, KV 48
  • Siansa uimh. 9 i C mór, KV 73/75a
  • Siansa uimh. 10 i G mór, KV 74
  • Siansa uimh. 11 i D mór, KV 84/73q
  • Siansa uimh. 12 i G mór, KV 110/75b
  • Siansa uimh. 13 i F mór, KV 112

Siansacha as an Salzburg-ré (1771–1777)[athraigh | edit source]

  • Siansa uimh. 14 in A mór, KV 114 (1771)
  • Siansa uimh. 15 i G mór, KV 124 (1772)
  • Siansa uimh. 16 i C mór, KV 128 (1772)
  • Siansa uimh. 17 i G mór, KV 129 (1772)
  • Siansa uimh. 18 i F mór, KV 130 (1772)
  • Siansa uimh. 19 in E maol mór, KV 132 (1772)
  • Siansa uimh. 20 i D mór, KV 133 (1772)
  • Siansa uimh. 21 i A mór, KV 134 (1772)
  • Siansa uimh. 22 i C mór, KV 162 (1773)
  • Siansa uimh. 23 i D mór, KV 181/162b (1773)
  • Siansa uimh. 24 i B maol mór, KV 182/173dA (1773)
  • Siansa uimh. 25 in G beag, KV 183 (1773)
  • Siansa uimh. 26 in E maol mór, KV 184/161a (1773)
  • Siansa uimh. 27 i G mór, KV 199/161b (1773)
  • Siansa uimh. 28 i C mór, KV 200/189k (1774)
  • Siansa uimh. 29 in A mór, KV 201/186a (1774)
  • Siansa uimh. 30 i D mór, KV 202/186b (1774)

Siansacha Deanach[athraigh | edit source]

  • Siansa uimh. 31 i D mór, KV 297 (1778)
  • Siansa uimh. 32 i G mór, KV 318 (1779)
  • Siansa uimh. 33 i B maol mór, K. 319 (1779)
  • Siansa uimh. 34 i C mór, KV 338 (1780)
  • Siansa uimh. 35 i D mór, KV 385 (1782)
  • Siansa uimh. 36 i C mór, KV 425 (1783)
  • Siansa uimh. 37 i G mór, KV 444 (1783)
  • Siansa uimh. 38 i D mór, KV 504 (1786)
  • Siansa uimh. 39 in E maol mór, KV 543 (1788)
  • Siansa uimh. 40 i G beag, KV 550 (1788)
  • Siansa uimh. 41 i C mór, KV 551 (1788)