Poblacht Dhaonlathach an Chongó

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search
Infotaula de geografia políticaPoblacht Dhaonlathach an Chongó
République Démocratique du Congo (fr) Edit the value on Wikidata
Flag of the Democratic Republic of the Congo (en) Arms of the Democratic Republic of the Congo (en)
Flag of the Democratic Republic of the Congo (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata Arms of the Democratic Republic of the Congo (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata

Aintiún Debout Congolais (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata

Mana «Justice – Paix – Travail»
«Justice – Peace – Work»
«Справедливост - мир - труд»
«Cyfiawnder - Heddwch - Gwaith» Edit the value on Wikidata
Siombail oifigiúil Okapia johnstoni Edit the value on Wikidata
Ainmnithe in ómós An Congó Edit the value on Wikidata
Suíomh
COD orthographic.svg Edit the value on Wikidata
 2°52′48″S 23°39′22″E / 2.88°S 23.656°E / -2.88; 23.656

Príomhchathair Kinshasa Edit the value on Wikidata
Daonra
Iomlán 86,790,567 (2019) Edit the value on Wikidata
Teanga, nó leagan teanga An Fhraincis Edit the value on Wikidata
Tíreolaíocht
Cuid de Middle Africa (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Achar dromchla 2,344,858 km² Edit the value on Wikidata
• Uisce 3.3 % Edit the value on Wikidata
Suite i nó in aice le limistéar uisce An tAigéan Atlantach Edit the value on Wikidata
Pointe is airde Mount Stanley (en) Aistrigh (5,109 m) Edit the value on Wikidata
Pointe is ísle An tAigéan Atlantach (0 m) Edit the value on Wikidata
Ar theorainn le
Sonraí stairiúla
Leanann sé/sí Zaire (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Cruthú Meitheamh 30, 1960Republic of the Congo (Léopoldville) (en) Aistrigh
Á leanúint ag Zaire (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Eagraíocht pholaitiúil
Córas rialtais poblacht Edit the value on Wikidata
Comhlacht feidhmiúcháin Government of the Democratic Republic of the Congo (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Comhlacht reachtach Parliament of the Democratic Republic of the Congo (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
• President of the Democratic Republic of the Congo (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata Félix Tshisekedi (en) Aistrigh (Eanáir 24, 2019) Edit the value on Wikidata
• Prime Minister of the Democratic Republic of the Congo (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata Sylvestre Ilunga (en) Aistrigh (Meán Fómhair 7, 2019) Edit the value on Wikidata
Eacnamaíocht
Airgeadra Congolese franc (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Aitheantóir tuairisciúil
Lonnaithe i gcrios ama
Fearann Idirlín barrleibhéil .cd (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Glaochód +243 Edit the value on Wikidata
Uimhir theileafóin éigeandála 113 (en) Aistrigh, 114 (en) Aistrigh agus 118 (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Craitéar agus tithe in aice leis an gcathair úd Goma in oirthear an Chongó. Tá Loch Kivu sa chúlra.

Is í Poblacht Dhaonlathach an Chongó ceann de na tíortha is mó san Afraic (tugadh 'Zaire' uirithi faoi réimeas Mobutu, 1965–1997).[1]

"The Crime of the Congo" le Arthur Conan Doyle, 1909[2]

Ritheann abhainn an Chongó tríd an tír.

Is í Kinshasa príomhchathair na tíre.

Iarchoilíneacht de chuid na Beilge is ea Daon-Phoblacht an Chongó (Kinshasa) agus iarchoilíneacht de chuid na Fraince is ea Poblacht an Chongó (Brazzaville).

Stair[cuir in eagar | athraigh foinse]

Coilíneacht de chuid na Beilge[cuir in eagar | athraigh foinse]

Bhí spéis mhór ag comhlachtaí na Beilge i mianraí an Chongó le fada an lá. Bhíodh an tír i seilbh Léopold II, rí na Beilge ar feadh tna bliainta 1887 - 1908.[3][4]

Príomhalt: Saorstát Congo

Ar an 2 Feabhra 1904, foilsíodh tuairisc Ruairí Mhic Easmainn um ainghníomhartha na mBeilgeach sa Chongó.

Sa bhliain 1909, foilsíodh tuairisc eile le Arthur Conan Doyle.

Neamhspléachas[cuir in eagar | athraigh foinse]

Sa bhliain 1960, d'éirigh an Bheilg as an gCongó. Thar thír ar bith eile san Eoraip, is féidir a rá gur beag an iarracht a bhí déanta ag Rialtas na Beilge pobal na tíre a chur i riocht an tír a rialú[5]. Ba thubaisteach agus b'fhuilteach an toradh a bhí ar an teitheadh seo ag an mBeilg as an gcoilíneacht.

Deich lá tar éis don Chongó neamhspleáchas a bhaint amach, bhí an cúige ba shaibhre, Katanga, ag fógairt gur stát neamhspleách é faoi cheannas Mhoise Tshombe. D'iarr Rialtas an Chongó faoi Phatrice Lumumba cabhair ar na Náisiúin Aontaithe chun an tír a choimeád ina aonad.

Cuireadh údaráis agus saighdiúirí de chuid na Náisiún Aontaithe go dtí an Congó[6] - saighdiúirí de chuid na hÉireann orthu ar maraíodh cuid acu ag Niemba.

Nuair a chuir na Náisiúin Aontaithe chun oibre sa Chongó, tháinig an Bhreatain, an Fhrainc agus an Bheilg ar chomhthuiscint faoi choinníoll a leag na Stáit Aontaithe Mheiriceá síos - nach mbeadh aon troid ann idir fórsaí na Náisiúin Aontaithe agus arm na Beilge a bhí ag cabhrú le Tshombe agus nach mbeadh brabach ag na Cumannaithe as imeacht na mBeilgeach. Dar leis na trí rialtas, b'ionann sin agus 'ná cuirtear isteach ar Tshombe'. Nuair a dúirt Lumumba nach raibh sé sásta, agus go n-iarrfadh sé ar an Rúis teacht i gcabhair ar Rialtas an Chongó, bhí deireadh le réim Lumumba.

Faoin uair a bhí Katanga sásta géilleadh gur chuid den Chongó é, mar sin, ní raibh aon dream náisiúnta polaitiúil fágtha sa Chongó: bhí buíonta polaitiúla treibheacha ann, agus an ceann ba mhó, faoin gceannaire ba mhó tacaíocht i Londain, i bPáras, sa Bhruiséil agus in Washington, D.C., Moishe Tshombe. Sin mar a chuaigh sé i réim in áil Lumumba.

Le linn an chogaidh, maraíodh Lumumba agus nuair a bhí deireadh leis an troid bhí Tshombe ina Phríomh-Aire ar an gCongó.

Réabhlóid Simba, 1963-1965[cuir in eagar | athraigh foinse]

Bhí trioblóidí eile sa Chongó san seascaidí (agus níos déanaí). Ach trí chomhoibriú idir an tUachtarán Kasavubu, Tshombe, an Bheilg, agus S.A.M., cuireadh an réabhlóid "Simba" (1963-1965) faoi chois.

Cuireadh Antoine Gizenga i bpríosún ar feadh tamall. Fuair sé tacaíocht ó Eagraíocht um Aontas na hAfraice[7], a bhí ag iarraidh deireadh a chur le tionchar lucht tionscail agus airgid na Beilge sa Chongó. Ach sa bhliain 1965, rug Sese Seko Mobutu greim ar rialú na tíre nuair a chuir sé Kasavubu agus Tshombe as oifig i gcoup d'état.

Zaire[cuir in eagar | athraigh foinse]

Zaire nó an tSáír a thugtaí ar an tír i réimse an cheannaire Mobuto Sese Seko (1965–1997).[1]

Féach freisin[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  1. 1.0 1.1 "Zaire" (in en) (2021-07-26). Wikipedia. 
  2. "The Crime of the Congo" (in en) (2021-03-24). Wikipedia. 
  3. John-Paul McCarthy. "Focail Fhiáine" (ga). Beo!. Dáta rochtana: 2020-11-08.
  4. Breandán M Mac Gearailt. "Léiriú a thuill bualadh bos gan choinne sa phictiúrlann…" (ga-IE). Tuairisc.ie. Dáta rochtana: 2020-11-08.
  5. Ó Cléirigh, Padraic - Léargas ar Stair na Linne 2 (An Gúm)
  6. military.ie (2017-11-19). "Dún Uí Choileáin Músaem | Músaeim Óglaigh na hÉireann | Ionad Eolais | Home". web.archive.org. Dáta rochtana: 2021-07-27.
  7. "Why did the OAU fail to bring about a solution in the Congo Crisis? – IRM" (en-US). Dáta rochtana: 2020-05-25.