Ulysses (úrscéal)

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Clúdach - Ulysses le James Joyce

Is úrscéal Béarla le James Joyce é Ulysses (Uiliséas teideal an aistriúcháin Ghaeilge). Áirítear i measc na n-úrscéalta is fearr a scríobhadh sa Bhéarla riamh é. Tá teideal an leabhair bunaithe ar an leagan breac-Laidine ar ainm an laoigh sin i nGréigis Odysseus (Odaiséas na Gaeilge). Tá teideal gach caibidil ionann le teideal gach caibidil san Odaisé, leabhar miotaseolaíochta na sean-Ghréige. Foilsíodh den chéad uair é sa bhliain 1922.

Foilsíodh Ulysses sa bhliain 1922. Tagann ‘Ulysses’, leagan Laidine den ainm Odysseus, ó mhiotais na Gréige. Tá creatlach an scéil bunaithe ar scéal Odysseus, fear a chuaigh ag taisteal timpeall agus ar bhain a lán timpistí de sular fhill sé ar an mbaile. Tá beagnach míle leathanach in Ulysses agus tá thart ar 265,000 focal roinnte ar 18 n-eipeasóid ann. D’fhoilsigh Shakespeare and Company é faoi stiúir Sylvia Beach i bPáras. Cé gur cuireadh cosc ar an leabhar in an-chuid áiteanna, SAM ina measc, níor cuireadh cosc air in Éirinn: níor thriail siad é a fhoilsiú anseo toisc gur samhlaíodh go raibh sé an-ghraosta go deo.

Tá eachtraí uile an leabhair bunaithe ar lá amháin sa bhliain 1904 ( An 16 Meitheamh), agus le tamall de bhlianta anuas tugtar 'Bloomsday' ar an lá sin, i gcuimhne ar Leopold Bloom, príomhcharachtar an leabhair is déantar imeachtaí an leabhair agus an t-údar féin a cheiliuradh i mBaile Átha Cliath agus cathracha eile. Tosaíonn an scéal sa Túr Martello i gCuas an Ghainimh in aice Dhún Laoghaire. (Tá músaem saor in aisce ann anois). Buck Mulligan agus Stephen Dedalus (Ó A Portrait of the Artist as a Young Man) a chastar leis na léitheoirí ar dtús.

In Eipeasóid 4 feictear Leopold Bloom, duine de phríomhcharachtair an leabhair, fear de shliocht leath-Ghiúdach.

In Eipeasóid 18 feictear Molly Bloom ag smaoineamh siar ar a saol agus buaic nó súnás nó orgasam á bhaint aici ag deireadh thiar. Tugtar ‘sruth comhfheasachta’ nó ‘stream of consciousness’ ar an bprós seo nach bhfuil mórán poncaíochta ann. Dar le roinnt ba óna bhean, Nóra Barnacle, a d’fhoghlaim Joyce an cleas seo.

Aistriúcháin[athraigh | athraigh vicithéacs]

Bhíothas den tuairim nach raibh Ulysses gona tagairtí doiléire agus 30,000 focal éagsúla inaistrithe. Ba é Georg Goyert sa bhliain 1927 a chéadaistrigh Ulysses go teanga eile, an Ghearmáinis. "Gravitätisch kam der dicke Buck Mulligan..." is mar a d'aistrigh sé tús na céad abairte. Ní i ndiaidh a chéile a thagann na haidiachta. Chloígh Goyert go dlúth leis an gcuid inaistrithe den téacs ach dhein sé roinnt earráidí. Deineadh cáineadh mar ní raibh saothar ealaíne déanta aige den aistriúchán a chuirfeadh ealaíontacht an bhunsaothair in iúl don léitheoir. 40 bliain ina dhiaidh sin thug Hans Wollschläger faoi aistriúchán nua a dhéanamh. "Stattlich und feist erschien Buck Mulligan...' is ea mar a d'aistrigh Wollschläger an tús. Tagann na haidiachtaí i dtosach báire. Bhí na haidiachtaí "stately" & "plump" ní ba chruinne ó thaobh na brí de ag Goyert ach rithim agus tuin na teanga an sprioc ag Wollschläger. Ina iomláine deirtear gur fearr mar íomhá an bhunsaothair i scáthán na Gearmáinise an t- aistriúchán a dhein Wollschläger.

Leagan Gaeilge[athraigh | athraigh vicithéacs]

Uiliséas is teideal don aistriúchán Gaeilge. Séamas Ó hInnéirghe, Breasal Uilsean agus Séamas Ó Mongáin a d'aistrigh ón mBéarla é. D'fhoilsigh Foillseacháin Inis Gleoire imleabhair de na caibidlí eagsúla idir na blianta 1987 agus 1992.[1]

Oifigeach leighis san RAF a bhí sa Dr. James Henry agus fuair sé cabhair óna dheartháir céile as Maigh Eo, Basil Wilson, fear a raibh Gaeilge na hAlban aige chomh maith leis an nGaeilge. ‘Foilseacháin Inis Gleoire’ a d’fhoilsigh an leagan Gaeilge de réir a chéile i mBéal Feirste, dream ar deacair teacht ar aon eolas ina dtaobh.

Mar seo a thosaíonn sé sa Ghaeilge:

Go hosgardha, tháinig Buck beathuighthe Mulligan ó cheann an staighre, ag breith scála sobail leis ar a raibh scáthán agus altán ina luí crosach. Bhí a ghléas-fhallaing bhúidhe gan chrios spréidhte in airde go réidh ina dhiaidh ar aithleá séimh na maidine. Thóg sé an scála in airde agus thúscan:

Introibo ad altare Dei. Ina sheasamh, ghliúcuigh sé síos an caischéimire dorchcha agus scáirt sé amach go garbh-ghlórach:

-Gabh aníos...

Caighdeánú déanta ag Alan Titley.

Go hoscartha, tháinig Buck beathaithe Mulligan ó cheann an staighre, ag breith scála sobail leis ar a raibh scáthán agus altán ina luí crosach. Bhí a ghléasfhallaing bhuí gan chrios spréite in airde go réidh ina dhiaidh ar aithleá séimh na maidne. Thóg sé an scála in airde agus thúschan: Introibo ad altare Dei.

Seo críoch an leabhair:

sea agus na sráideanna aite uilig agus na tithe bándearga gorma buí agus na hinscighmí róis agus na fóirdris agus na crobhanna dearga agus na cactais agus Giobráltar le linn mo ghirseoige mar a raibh mé i mo bhláth an tsléibhe sea nuair a chuir mé an rós i mo chiabh mar a ndéanadh na cailíní Andalúsaíacha nó an gcaithfidh mé dearg sea agus an chaoi ar phóg sé mé faoin mhúr Múrach agus smaoin mé d'aile nach cuma seisean ná duine eile agus ansin d'iarr mé air le mo shúile chun iarrata athuair agus sea agus d'iarr sé orm ansin go n-abróinn sea le sea a rá mo bhláth an tsléibhe thug mé i mo bhaclainn ar dtús é sea agus tharraing síos chugam é go raibh sé in ann mo chíocha a aireachtáil faoin bholtnas go léir sea agus bhí a chroí ag rith ar séarsa agus sea dúirt mé sea déanfaidh mé sea.

Tagairtí[athraigh | athraigh vicithéacs]