Ríthe Éireann

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search

Feictear an teideal [1] i n-annála Gaelacha, gaolmhar le rígh as Gaeilge na hAlban, Reich as Gearmánais, rix as Gaillis, rex as Laidin, raja as Sanscrait.

Is féidir tíreolaíocht polaitiúil na hÉireann a rianú sách cruinn ón 6ú haois ar aghaidh. San aimsir úd, bhí an tír roinnte ina paistí tuath le hordlathas luaineach de thrí nó ceithre ghrád rí:

  • rí beann (Sean-Ghaeilge rí benn) nó rí tuaithe[2]
  • rí buíonta (Sean-Ghaeilge rí buiden[3]), rí tuath nó ruire (Sean-Ghaeilge ruiri[4]), mór-rí réigiúnach
  • rí ruireach (Sean-Ghaeilge ri ruirech), go minic rí cúige (rí cóicid)
  • ard-rí

Níorbh ach siombalach iad na gráid úd thar aon ní. Le himeacht ama, b'fhéidir é go raibh fíorchumhacht rí níos ísle mar ab ionann nó níos mó ná rí níos airde. Cuireadh ceangail ar ríthe ámh trí ghéillsine mhíleata agus íocaíocht chánach.

Rí beann[cuir in eagar | athraigh foinse]

De ghnáth, ba rí áitiúil i gceannas aon tuath amháin é rí beann nó rí tuaithe, cé gurbh fhada bhuí óna chéile iad na tuatha ó thaobh mhéide de. Meastar go raibh idir 100 nó 150 tuath i nÉirinn, ag brath ar foinse.

Go teoiriciúil, ba rí beann é féin gach rí de chéim níos airde. Ní raibh údarás dlíthiúil díreach aige ach lastigh dá thuath shinseartha féin.[5]

Samplaí:

Ruire[cuir in eagar | athraigh foinse]

Mór-rí réigiúnach ab ea ruire, ri buiden, nó rí tuath, a raibh i gceannas ar roinnt ríthe rí beann. D'fhéadfadh a rá gur mion-rí fós é ar dóigh éigin, a bheadh ar a chumas ámh céim níos airde, ríogacht an chúige san áireamh, a bhaint amach, bíodh is go hannamh. Ag brath ar an áireamh, is dócha go raibh 20 fíor-ruire i nÉirinn in aon aimsir amháin.

Samplaí:

Rí ruireach[cuir in eagar | athraigh foinse]

Rí cúigeach no leath-chúigeach ab ea rí ruireach go minic ab raibh roinnt ríthe ruire faoi smacht aige. Glaodh orthu fosta ri bunaid cach cinn[6] (rí bunaidh gach duine). Feictear a leanas roinnt ríochtaí desna chéad agus dara míle bliain, cé nach comhaimseartha iad. Ní raibh ar a mhéad sé fíor-rí ruireach ann ag aon am amháin, agus trí nó ceathair an meán ann. Ó thus, bhí cúig dá leithéid ann, ar a laghad de réir na seanscéalta (féach Táin Bó Cúailnge), agus dá bharr an t-ainm 'cúige' sna hAnnála Éireann.

Samplaí:

Ard-Rí[cuir in eagar | athraigh foinse]

De réir traidisiúna, rialóir uachtarach na hÉireann ab ea an tArd-Rí. Insítear i miotaseolaíocht agus seanscéalta na nGael ámh go raibh a chuid cumhachta idir lag is láidir, agus de ghnáth ní raibh ann ach ceann feadhna, ag feidhmiú ardfhlaithiúnais ar na ríochtaí neamhspleácha níos ísle.

Féach freisin[cuir in eagar | athraigh foinse]

Foinsí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  • Bhreathnach, Edel (ed.), The Kingship and Landscape of Tara. Dublin: Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005.
  • Byrne, Francis J., Irish Kings and High-Kings. Dublin: Four Courts Press. 2nd edition, 2001.
  • Charles-Edwards, T. M., Early Christian Ireland. Cambridge University Press. 2000.
  • Cowan, Edward J., "The Historical Macbeth", in Moray: Province and People. ed. W. H. D. Sellar. Edinburgh: Scottish Society for Northern Studies. 1993. 117–142.
  • Dillon, Myles, "The consecration of Irish kings", in Celtica 10 (1973): 1–8.
  • Dillon, Myles, The Cycles of the Kings. Oxford. 1946.
  • FitzPatrick, Elizabeth, Royal Inauguration in Gaelic Ireland c. 1100–1600: A Cultural Landscape Study. Boydell Press. 2004.
  • Hamp, Eric P., "Scottish Gaelic morair", in Scottish Gaelic Studies XIV Part II (1986): 138–141.
  • Jaski, Bart, Early Irish Kingship and Succession. Dublin: Four Courts Press. 2000.
  • MacCotter, Paul, Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions. Dublin: Four Courts Press. 2008.
  • Mac Néill, Eoin, Celtic Ireland. Dublin: The Academy Press. 1981. Reissue with new intro. and notes by Donnchadh Ó Corráin of original Martin Lester Ltd edition, 1921.
  • Nicholls, K. W., Gaelic and Gaelicized Ireland in the Middle Ages. Dublin: Lilliput Press. 2nd edition, 2003.
  • Ó Corráin, Donnchadh, "Nationality and Kingship in Pre-Norman Ireland". 1975.
  • Richter, Michael, Medieval Ireland: The Enduring Tradition. Dublin: Gill & Macmillan. 1988.
  • Watkins, Calvert, "Italo-Celtic Revisited", in Birnbaum, Henrik and Jaan Puhvel (eds.), Ancient Indo-European Dialects. University of California Press. pp. 29–50.

Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  1. ar eDIL
  2. Michael Richter, Medieval Ireland, eagrán athbhreithnithe, Baile Átha Cliath, 2005
  3. buiden ar eDIL
  4. ruiri ar eDIL
  5. Byrne, lch. 41
  6. 1 cenn III 14