Émile Zola

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Émile Zola
ZOLA 1902B.jpg
Émile Zola
Dáta breithe 2 Aibreán 1840
  Páras, an Fhrainc
Dáta báis 29 Meán Fómhair 1902
  Páras, an Fhrainc
Náisiúntacht Francach
Gairm Úrscéalaí, drámadóir agus iriseoir
Iomráiteach do Les Rougon-Macquart, Thérèse Raquin, Germinal
Céile Éléonore-Alexandrine Meley
Síniú
Autograf, Zola, Nordisk familjebok.png

Úrscéalaí, drámadóir agus iriseoir Fhrancach ab ea Émile Édouard Charles Antoine Zola (2 Aibreán 1840 - 29 Meán Fómhair 1902), mar aon le bheith an scríbhneoir is cáiliúla as lucht scoil liteartha an nádúrachais, agus scríbhneoir tábhachtach i bhforbairt an nádúrachais amharclannaíochta chomh maith. Ba mhór phearsa é i liobrálú polaitiúil na Fraince agus bhí páirt mhór aige i saoradh mhilleán Alfred Dreyfus, oifigeach an airm a cúisíodh agus a ciontaíodh san éagóir, eachtra a taifeadadh sa cheannlíne nuachtáin cháiliúil sin, J'accuse (Cúisím, 1898). Cúisíodh é i leabhal dá bharr, agus theith sé go Sasana. Ainmníodh Zola do Dhuais Nobel na Liteartha den chéad agus den dara huair a bronnadh í, i 1901 agus i 1902.

Óige[athraigh | athraigh vicithéacs]

Rugadh é i bPáras in 1840. B'innealtóir Iodálach é a athair, François Zola (nó Francesco Zola mar a tugadh air ar lá a bhreith), a rugadh sa Veinéis i 1795 agus a dhear Damba Zola in Aix-en-Provence, agus ba bhean Fhrancach í a mháthair. D'aistrigh an teaghlach go Aix-en-Provence in oirdheisceart na Fraince nuair a bhí Émile trí bliana d'aois. Fuair a athair bás ceithre bliana ina dhiaidh sin, in 1847, agus fágadh a bhean chéile ina dhiaidh ag brath ar phinsin ghann. In 1858 d'aistrigh muintir Zola go Páras, agus chuaigh a chara óna leanbaíocht, Paul Cézanne, chun fanacht ina chuideachta leis ann. Thosaigh Zola ag scríobh sa stíl rómansúil. Bhí a mháthair ag súil go mbainfeadh sé amach gairm bheatha sa dlí dó féin ach theip air sa scrúdú Baccalauréat.

Sula bhfuair sé a chéad deis mar scríbhneoir, d'oibrigh Zola mar chléireach i gcomhlacht loingis agus ina dhiaidh sin i rannóg dhíolacháin foilsitheora (Hachette). Scríobh sé léirmheasanna ealaíne agus liteartha i nuachtáin. Mar iriseoir polaitiúil, níor cheilt Zola an mhíghnaoi a raibh aige ar Napoléon III, a raibh ina uachtarán de réir bhunreacht Dara Impireacht na Fraince sular bhain sé lántairbhe as an údarás sin chun coup d'état a chur i gcrích, eachtra a cuireadh é i gcoróin mar impire.

A shaol meánaosta agus aosta[athraigh | athraigh vicithéacs]

In 1862, tugadh saoránacht Fhrancach dó. In 1864, bhuail sé ar Éléonore-Alexandrine Meley, a thug Gabrielle uirthi féin. Bean fuála ab ea í agus ceaptar go forleathan gurb striapach í. Phós siad ar an 31 Bealtaine 1870. D'fhan sí lena thaobh ar fad a shaoil iomláin agus bhí páirt lárnach aici le cur chun tosaigh a shaothair. Ní raibh clann acu. Bhí leanbh ag Alexandrine Zola sular bhuail sí ar Zola, leanbh a chuir sí chun uchtú toisc nach raibh sí in ann aire a thabhairt dó. Nuair a d'inis sí an rún seo do Zola i ndiaidh a mbainis, chuaigh siad ar thóir an chailín, ach tharla gur éag an leanbh tamall beag i ndiaidh a breithe. In 1888, chuaigh Zola leis an ngrianghrafadóireacht agus d'éirigh leis cumas nach mór gairmeach sa cheird sin a bhaint amach.

Paul Cézanne - Paul Alexis ag léamh lámhscribhinn do Zola

Sa bhliain chéanna, in 1888, fostaigh Alexandrine bean fuála Jeanne Rozerot agus cuireadh Jeanne fúithi i dteach Zola in Médan. Thit Zola i ngrá léi agus bhí beirt chlainne aige léi: Denise in 1889 agus Jacques in 1891. Nuair a d'aistrigh sí go Páras, lean Zola ar aghaidh ag tabhairt airgid di agus ag tabhairt cuairte ar na páistí. I mí Mheán Fómhair 1891 tháinig Alexandrine ar an bhfírinne faoin gcaidreamh bradach agus is beag nár chríochnaigh an pósadh dá bharr. Nuair a cuireadh réiteach ar an gcoimhlint, áfach, bhí Zola in ann níos mó ama a chaitheamh leis na páistí. I ndiaidh a bháis, thóg siad a ainm mar a sloinne dleathach.

Manet, Edouard - Portráid d'Émile Zola

A ghairm[athraigh | athraigh vicithéacs]

Le linn na mblianta tosaigh dá ghairm mar scríbhneoir, scríobh Zola go leor gearrscéalta agus aistí, ceithre dhráma, agus trí úrscéal, Contes à Ninon, a foilsíodh in 1864, ina measc. In 1865 tharraing sé aird na bpóilíní air féin dá bharr an t-úrscéal brachach a scríobh sé, La Confession de Claude (1865). Briseadh as a phost in Hachette é mar gheall air sin. Foilsíodh an t-úrscéal a scríobh sé, Les Mystères de Marseille, mar shraith in 1867.

I ndiaidh foilseacháin a chéad úrscéil thábhachtaigh, Thérèse Raquin (1867), thug sé faoin tsraith úrscéalta darb ainm Les Rougon-Macquart a scríobh, cuntas faoi shaolta de lucht theaghlach sínte amháin sa Dhara Impireacht.

A shaothar liteartha[athraigh | athraigh vicithéacs]

 Is iad úrscéalta den tsraith 20 úrscéil a dtugtar Les Rougon-Macquart orthu breis is leath den chuid úrscéalta a scríobh sé. Murab ionann Honoré de Balzac, a athchruthaigh a shaothair liteartha i gcruth La Comédie Humaine agus é i lár é a scríobh, bhí struchtúr an tsraith seo tharraingthe ag Zola ina aigne nuair a bhí sé 28 mbliana d'aois. Suite i nDara Impireacht na Fraince, scrúdaítear tionchar "timpeallachta" an alcóil, an fhoréigin, agus an striapachais ar shaolta na ndaoine sa tsraith seo, tionchair a bhí le brath go suntasach ní ba choitianta le linn an dara bhabhta den Réabhlóid Thionsclaíoch ná mar a bhí roimhe sin. Déantar scrúduithe ar dá sraith den teaghlach sínte amháin - an tsraith mheasúil (is é sin a rá na hoidhrithe dlisteanacha), na Rougons, agus an tsraith mhímheasúil (an sliocht mídlistineacha), na Macquarts – i rith thréimhse chúig ghlúine den teaghlach.

[...]

Cé go raibh cairdeas daingean idir Zola agus Cézanne óna leanbaíocht, d'éirigh eatarthu níos deireanaí ina saol de bharr an dealraimh fhicseanúil ar tharraing sé de Cézanne agus den saol boihéamach d'ealaíontóirí ina úrscéal L'Œuvre (An Sárshaothar, 1886).

Fear saibhir ab ea Zola ó 1877 amach, agus bhain sé an-tóir as foilseachán an úrscéil L'Assommoir; bhí tuarastal níos airde aige ná mar a bhí ag Victor Hugo as sin amach, mar shampla. Le himeacht aimsire d'fhulaing sé a bheith mar cheann feadhna den lucht liteartha na meánaicme agus d'eagair dinnéir cultúrtha ina villa sóchúlach (ar íoc sé 300,000 franc as) in Médan, in aice le Páras ó 1880 amach. D'fhreastail leithéidí Guy de Maupassant, Joris-Karl Huysmans, agus scríbhneoirí eile ar na cóisirí sin. Tháinig rath mór air mar scríbhneoir, go háirithe de bharr foilseacháin Germinal in 1885, agus ansin foilseacháin trí leabhar "na cathracha" - Lourdes (1894) , An Róimh (1896), agus Páras (1897).

GERMINAL

Thagair sé dó féin mar cheannaire an Nádúrachais Fhrancaigh, agus tá tionchar a shaothair le brath i gceoldrámaí éagsúla, leithéidí iadsan a chum Gustave Charpentier, go háirithe Louise, sna 1890í. Tá dealramh a shaothair, a spreag coincheapa na hoidhreachtúlachta (Claude Bernard), an Mainicéasaíochas Sóisialta, agus an Sóisialachas Idéalach, le brath i saothair Nadar, Manet agus Flaubert níos déanaí, freisin.

An Teagmhas Dreyfus[athraigh | athraigh vicithéacs]

Ba Francach Giúdach é an Captaen Alfred Dreyfus, oifigeach airtléire in airm na Fraince. I mí Mheán Fómhair 1894, tháinig oifigigh faisnéise Francacha ar faisnéis go raibh duine éigin ag scaoileadh rúin mhíleata d’Ambasáid na Gearmáine. Bhí drochamhras ag oifigigh shinsearacha ar Dreyfus mar gheall ar an fhrith-Sheimíteachais, cé nach raibh aon fhianaise ar aon éagóir ann ina leith. Triaileadh é in airmchúirt, ciontaíodh é i gcion tréasa, agus ionnarbadh é go hOileán an Diabhail i nGuáin na Fraince.

Alfred Dreyfus lena chlann

Tháinig an Leifteanantchoirnéal Georges Picquart ar fhianaise a ciontaíodh oifigeach eile, Ferdinand Walsin Esterhazy, agus chuir sé a chuid ardchéimiúil ar an eolas faoi. Seachas beartú chun ainm Dreyfus a ghlanadh, rinneadh cinneadh Esterhazy a chosaint agus áirithiú nach gcealófaí an chéad fhíorasc. D’fhalsaigh Maor Hubert-Joseph Henry doiciméid a chuir an cuma ar an scéal go raibh Dreyfus ciontach agus ansin rinne sé cinnte de go sannfaí Picquart ar dhualgas san Afraic. Sular imigh sé, d’inis Picquart an méid a raibh ar eolas aige do lucht tacaíochta Dreyfus. Roimh i bhfad ghlac le Seanadóir August Scheurer-Kestner aird a tharraing ar an gcúis, d’fhógair sa Seanad go raibh Dreyfus neamhchiontach agus chuir sé i leith Esterhazy gurbh eisean a bhí ciontach. Diúltaigh an rialtas go gceadófaí an fhianaise nua, cuireadh Esterhazy ar triail agus saoradh é. Ansin cuireadh pianbhreith 60 lá i bpríosún ar Picquart.

Uachtarán Félix Faure na Fraince

Chuaigh Zola i bpriacal go scriosfaí a ghairm agus araile ar 13 Eanáir 1899 nuair a foilsíodh alt a chum sé, J’accuse ar chéad leathanach an nuachtáin laethúil L’Aurore. Ba ea Ernest Vaughan agus Georges Clemenceau a reáchtáil an nuachtán, agus ba iadsan a chinn go dtabharfaí foirm litir oscailte chuig an Uachtarán, Félix Faure, don scéal conspóideach. Chuir J’Accuse i leith gur chuir oifigigh ab shinsearaí in Airm na Fraince bac ar phróiseas an chirt agus go raibh siad ciontach den fhrith-Sheimíteachais nuair a gearradh pionós príosúin saoil ar Oileán an Diabhail go héagórach ar Alfred Dreyfus. Is é a raibh faoi rún ag Zola ná go gcuirfí an dlí air féin i leabhal ionas go dtarraingeofaí aird phoiblí ar an bhfianaise nua a thacaigh cúis Dreyfus. Ba chúis deighilte míltí idir an airm frithghníomhach agus an Eaglais Chaitliceach ar aon taobh amháin, agus an lucht cumarsáide a bhí ní ba liobrálaí ar an taobh eile. Lean le tionchar an cháis le blianta fada. Ar chomóradh 100 bliain fhoilseachán alt Zola ghabh La Croix, nuachtán laethúil na hEaglaise Caitlicí Rómhánaí sa Fhrainc, a leithscéal maidir leis na heagarfhocail frith-Sheimiteacha a scaoil sé le linn an Teagmhais Dreyfus. Ba chor cinniúnach lárnach é foilseachán litir Zola san eachra toisc gurb dhuine mór sa saol poiblí é chomh maith le duine de na smaointeoirí Francacha ba cheannródaíche.

Téacs J'accuse

Cuireadh Zola ar triail i leabhal coiriúil ar 23 Feabhra 1898, ciontaíodh é ar 23 Feabhra agus cuireadh deireadh dá bhallraíocht sa Légion d’Honneur. Theith Zola go Sasana ionas nach mbeadh air tréimhse a chaitheamh i bpríosúin. Bhain sé Stáisiúin Victoria amach ar 19 Iúil gan fiú dóthain ama beart éadaí a phacáil. Tar éis tréimhse ghearr mhíshásta a chaitheamh i Londain, ina raibh sé ina chónaí in Norwood Uachtarach ó mhí Dheireadh Fómhair 1898 go mí Mheithimh 1899, tugadh cead dó filleadh ar an Fhrainc in am titim an rialtais a bhreithniú.

Thug an rialtas rabhadh do Zola pardún a fháil (seachas cúiteamh), rud a d'fhágfadh go mbeadh sé saor (ach amháin go nglacfadh sé go raibh sé ciontach), nó go dtriailfeadh sé den athuair, agus go gciontaíodh é arís den athuair gan aon agó. Cé gurb léir nach raibh sé ciontach, roghnaigh sé glacadh leis an bpardún. Ag tagairt don eachtra, dúirt Zola “Tá an fhírinne ag máirseáil, agus níl rud ar bith a gcuirfeadh bac air.” In 1906, cúitigh an Chúirt Uachtarach Dreyfus go hiomlán.

Aithnítear go forleathan gurbh é an t-alt sin a scríobh Zola in 1898 an comhartha ab shoiléire den chumhacht nua a raibh ag na hintleachtóirí (scríbhneoirí, ealaíontóirí, acadamhaithe) i múnla tuairimí an phobail, na meán cumarsáide agus an stáit.

Leabharliosta[athraigh | athraigh vicithéacs]

    • Travail (1901)
    • Vérité (1903, foilsithe tar éis a bháis)
    • Justice (neamhchríochnaithe)