An Pheirsis

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
(Athsheolta ó Peirsis)
Infotaula de llenguaAn Pheirsis
فارسی
Farsi.svg
Cineálteanga nádúrtha, teanga bheo, teanga agus macraitheanga
Úsáid
Cainteoirí dúchais45,000,000 (2007)
Dúchasach doGreater Iran (en) Aistrigh
StáitAn Iaráin, Bairéin, Cuáit, An Afganastáin, An Phacastáin, An Táidsíceastáin, An Úisbéiceastáin, An Rúis agus Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha
Persian Language Location Map.svg
Aicmiú teangeolaíoch
teanga dhaonna
na teangacha Ind-Eorpacha
Ind-Iaránach
Teangacha Iaránacha
Western Iranian (en) Aistrigh
Southwestern Iranian (en) Aistrigh
Tréithe
Córas scríbhneoireachtaPersian alphabet (en) Aistrigh agus script Araibise
Institiúid caighdeánaitheAcademy of Persian Language and Literature (en) Aistrigh, Academy of Sciences of Afghanistan (en) Aistrigh agus Rudaki Institute of Language and Literature (en) Aistrigh
Staidéar agPersian studies (en) Aistrigh
Leibhéal leochaileachta1 sábháilte
Cóid
ISO 639-1fa
ISO 639-2per
ISO 639-3fas
Glottologfars1254
Ethnologuefas
ASCL4106
IETFfa

Is í an Pheirsis an ceann is tábhachtaí de na teangacha Iaránacha, a bhaineann leis an gcrann ginealais Ind-Eorpach. Teanga oifigiúil is ea an Pheirsis san Iaráin, áit a dtugtar fársí uirthi, agus san Afganastáin, áit a dtugtar darí uirthi. I dtréimhse na hImpireachta Mogalaí, bhí an Pheirsis ina teanga oifigiúil san India féin, agus fanann cuid mhaith daoine á foghlaim mar theanga iasachta san India agus sa Phacastáin sa lá atá inniu ann. Tá teangacha nua-aimseartha na dtíortha seo breac le hiasachtaí Peirsise freisin.

Inniu, tá an Pheirsis ó dhúchas ag 61 mhilliún duine, agus oiread eile in ann í a labhairt mar theanga choimhthíoch. Cé gurb í an Phaistis an teanga náisiúnta san Afganastáin, is í an Pheirsis is mó a labhraítear ansin mar fhrancbhéarla i gcumarsáid idir na treibheacha éagsúla, agus tá an Pheirsis níos tábhachtaí mar theanga liteartha agus chultúrtha, ós rud é nach bhfuil mórán saothrú ná caighdeánú déanta ar an bPaistis.

Stair na Peirsise[cuir in eagar | athraigh foinse]

An tSean-Pheirsis[cuir in eagar | athraigh foinse]

Téann stair na Peirsise siar a fhad leis an tséú haois roimh bhreith Chríost. Is í an inscríbhinn Peirsise is sine dá bhfuil ann ná an ceann ar thángthas air i mBehistun in aice le Kermanshah in Iarthar na hIaráine, agus baint aige leis an Rí Darius a hAon, a bhí beo sna blianta 522-486 RC. Bhaintí úsáid as na litreacha dingchruthacha leis an tSean-Pheirsis a scríobh, agus bhí gramadach na teanga i bhfad ní ba chasta ná inniu. Nó bhí ocht dtuiseal agus trí inscne (baininscne, firinscne agus insce neodrach) sa teanga san am - níl a dhath fágtha de na catagóirí gramadúla seo i bPeirsis an lae inniu.

An Mheán-Pheirsis[cuir in eagar | athraigh foinse]

Níor tosaíodh ag scríobh Meán-Pheirsise ach sa tríú haois AD, cé gur léir go raibh sí á labhairt i bhfad roimhe sin. Dealraíonn sé gur thosaigh an tSean-Pheirsis ag claochlú go Meán-Pheirsis sé chéad bliain roimhe sin. Is í an difríocht is suntasaí eatarthu ná go raibh na tuisil agus na hinscní gramadúla imithe sa Mheán-Pheirsis. D'fhéadfá a rá go raibh an Mheán-Pheirsis sách cosúil leis an Nua-Pheirsis ó thaobh na gramadaí de, ach ní raibh na hIaránaigh iompaithe chun an Ioslaim go fóill, agus mar sin, ní raibh an stór focal breac le hiasachtaí Araibise, mar atá sé inniu. Tá saineolaithe áirithe den tuairim freisin nach raibh an Nua-Pheirsis bunaithe ar na canúintí céanna agus an Mheán-Pheirsis.

An Nua-Pheirsis[cuir in eagar | athraigh foinse]

Sa tseachtú haois AD, d'fhorghabh na hArabaigh an Iaráin, agus tháinig deireadh le saothrú na Meán-Pheirsise mar theanga liteartha. De réir a chéile, áfach, d'fhás an Nua-Pheirsis anuas mar chaighdeán nua. Sa naoú haois AD, bhí sí á saothrú mar theanga ardchultúrtha cheana féin, agus i rith na gcéadta bliain chuaigh sí in úsáid ón Tuirc go dtí an India mar theanga litríochta agus filíochta. Na Sasanaigh féin, agus iad ag forghabháil na hIndia, bhí siad sásta i dtús báire úsáid a bhaint as an bPeirsis mar theanga oifigiúil riaracháin.

Inniu féin glactar leis go bhfuil an Pheirsis ar ceann de na teangacha is mó cultúir agus litríochta i sibhialtacht an Ioslaim. Scríbhneoirí tábhachtacha nua-aimseartha iad an t-úrscéalaí Sadeq Hedayat (1903-1951), an file mná Forough Farokhzad (1935-1967), an file Sohrab Sepehri (1928-1980), mar shampla.

Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]