Aibítir

Aibítir
Cineál	type of writing system (en)
Stair	history of the alphabet (en)
Léarscáil dáileacháin
	;

Is litreacha iad aibítir a bhaineann le teanga scríofa agus iad in ord áirithe. Tá an scríbhneoireacht bunaithe orthu. Chum na Seimítigh an chéad aibítir ceithre mhíle bliain ó shin. Bunaíodh an aibítir sin ar phictiúiríní a chuireadh idéithe in iúl. Fuair na Gréagaigh an aibítir ó phobal Seimíteach, na Féinícigh, a bhunaigh cathair chumhachtach i dtuaisceart na hAfraice, An Chartaig. Fuair na Rómhánaigh an aibítir ó na Gréagaigh agus úsáidtear an aibítir Laidineach seo chun an chuid is mó de theangacha na hEorpa a scríobh.

Ba é an cló Gaelach an chéad chóras scríbhneoireachta a úsáideadh in Éirinn le haghaidh an Ghaeilge a scríobh, de réir an chórais Rómhánaigh. D'úsáideadh an Eaglais Chríostaí stíl scríbhneoireachta cosúil leis ar fud na hEorpa sa chúigiú céad. Tháinig Naomh Pádraig go hÉirinn sa chúigiú céad agus tá an chuma ar an scéal gur tosaíodh ag scríobh na Gaeilge de réir an chórais seo sa séú céad.

B'in an tOgham an córas scríbhneoireachta a bhíodh in Éirinn roimh theacht na Críostaíochta. Tagann an t-ainm seo as an dia Cheilteach Ogmios. Ainmníodh na litreacha as crainn sa chóras seo. Fuarthas an córas seo ó dhraoithe Ceilteacha na Mór-roinne agus tá sé le feiceáil ar chlocha cuimhneacháin ar fud na hÉireann.

Aibítir na Gaeilge

Litreacha traidisiúnta

Litir	Ainm (IPA)	Crann (Ogham)
A	á /ɑː/	ailm
B	bé /bʲeː/	beith
C	cé /kʲeː/	coll
D	dé /dʲeː/	dair
E	é /eː/	eadhadh nó eabhadh
F	eif /ɛfʲ/	fearn
G	gé /ɡʲeː/	gort
H	héis /heːʃ/	uath nó an sceach gheal
I	í /iː/	íodhadh nó an tIúr
L	eil /ɛlʲ/	luis nó an crann caorthainn
M	eim /ɛmʲ/	muin nó an fhíniúin
N	ein /ɛnʲ/	nion nó an fhuinseog
O	ó /oː/	onn nó an t-aiteann
P	pé /pʲeː/	peith
R	ear /ɛrˠ/	ruis nó an trom
S	eas /εsˠ/	sail
T	té /tʲeː/	teithne nó an cuileann
U	ú /uː/	úr nó an fraoch

Litreacha neamh-choitianta

Litir	Ainm (IPA)
J	jé /dʒeː/
K	cá /kɑː/
Q	cú /kuː/
V	vé /vʲeː/
W	wae /weː/
X	eacs /ɛks/
Y	yé /ɣʲeː/
Z	zae /zˠeː/

Bíonn na litreacha seo a leanas in úsáid i bhfocail nua nó i dtéarmaí áirithe i gcásanna faoi leith: j, k, q, v, w, x, y, z.

vitimín K, línte H agus K, selkie (téarma.ie)
quinín, quionól
vóta, vód, vrác
‘aonad lán-W’
xaintéin, xiolán, X-radaíocht
Yólais, Y-chrómasóm
zó-eolaíocht, zóifít, zú

Téarmaí teicniúla atá sách aduain cuid acu (go háirithe k agus w). Bhíodh k in úsáid mar ghiorrúchán sa Ghaeilge fadó. Feictear iad sa mhatamaitic nó san eolaíocht.

Bhíodh formhór na litreacha rómhacha in aibítir na Gaeilge mar a scríobhadh í sa bhliain 1697 (CD MS 1335, leathanach 75).^[1] Bhí na litreacha 'j', 'v' agus 'w' ar iarraidh toisc gur stíleanna malartacha de na litreacha 'i' agus 'u' iad 'j' agus 'v' an uair úd. Ba ghnách 'u' a scríobh in ionad 'w': féach 'Uilliam' mar shampla.

Liosta Aibítir

Tagairtí

↑ Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "".

Naisc sheachtracha

Aibítir na Gaeilge (fuaimniú) (fiseán 1:29)

[1] Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "".

[1]