Teicteonaic phlátaí

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Beochan de bhriseadh na for-ilchríoch Pangaea agus gluaiseacht na n-ilchríoch ina dhiaidh sin, ón Triassic Luath ar aghaidh.

Is éard is teicteonaic phlátaí ann (ón Laidin Dhéanach: tectonicus, ón Ghréigis: τεκτονικός "a bhaineann le foirgneamh") ná teoiric eolaíochta a chuireann síos ar ghluaisne 7 bplátaí móra an Domhain, agus ar ghluaisní líon níos mó de phlátaí beaga de chuid litisféar an Domhain, a saothraíodh go cinnte sna 1960idí. Tá an tsamhail tóghta ar teoiric na gluaiseachta ilchríochaí, coincheap a forbraíodh le linn na chéad cúpla scór bliain den 20ú haois. Ghlac an pobal geo-eolaíoch leis an teoiric seo i ndiaidh bailíochtaithe go raibh grinneall na farraige ag leathadh sna 1950í déanacha agus na 1960í luatha.

Míníonn sí síobghluaiseacht na n-ilchríoch, tógáil na sléibhte arda, cosúil leis na Himiléithe is na hAlpa, bolcánacht is dáileadh na bolcánachta ar Domhan, fás na ndromanna i láir na n-aigéan is na dtrinsí ar ghrinneall na n-aigéan. Is éard is an litisféar ann sceall an phláinéid is is sia amach nó is forimeallaí (an screamh agus maintlín uachtair), agus atá briste suas i bplátaí teicteonacha. Tá litisféar an Domhain comhdhéanta de seacht nó ocht plátaí móra (ag brath ar an gcaoi a bhfuil siad sainithe) agus go leor plátaí beaga. Sna háiteanna a bhuaileann na plátaí lena chéile, cinneann gluaisne choibhneasta na bplátaí an cineál teorainn: coinbhéirseach, dibhéirseach nó claochlúchach. tharlaíonn creathanna talún, ghníomhaíocht bholcánach, sliabh-thógáil, agus foirmiú trinse aigéanach feadh na teorainneacha plátaí. An ghluaiseacht choibhneasta na plátaí raonta ghnáth ó náid go 100 mm in aghaidh na bliana. Faightear bolcánacht is creathanna talún ag na teorainneacha imbhuailte idir na plátaí mar a bhfilltear na carraigeacha is a gcruthaítear sléibhte. Ag na teorainneacha seo fodhuchtaíonn pláta amháin faoin bpláta eile, agus éascann siad thar a chéile ó am go ham. Tarlaíonn bolcáin is creathanna talún maraon le himbhualadh na bplátaí, lúbadh suas na bplátaí is cruthú sléibhte. Cruthaítear ábhar nua plátaí an t-am ar fad freisin ag na dromanna i lár an Aigéin Atlantaigh is an Aigéin Chiúin trí phróiseas bolcánach mar a ngluaiseann na plátaí amach ó chéile. Is próiseas leanúnach athchruthaithe is athnuaite ar dhromchla an Domhain é.