Madra
Canis familiaris  | |
|---|---|
| Tacsanomaíocht | |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Carnivora |
| Fine | Canidae |
| Treibh | Canini |
| Géineas | Canis |
| Speiceas | Canis familiaris Linnaeus, 1758 |
.svg){kind=icon}
Ainmhí clóis is ea an madra (madadh nó gadhar) (Canis lupus familiaris nó Canis familiaris). Mamach atá ann.
_Irish_Wolfhound_4.jpg)
Stair
[cuir in eagar | athraigh foinse]D'eascair madraí an lae atá inniu ann ón mac tíre, an chéad ainmhí a ceansaíodh, timpeall 11,000-3,000 RC. Mar gheall ar an bpórú a rinne daoine is mór an éagsúlacht atá ann i measc na gcineál éagsúla. Tá na madraí flúirseach go maith ar fud an domhain.[1]
Tá timpeall 400 pór baile ann anois, a rangaítear mar mhadraí oibre, madraí spóirt, cúnna, brocairí, madraí neamhspóirtiúla, agus maidríní beaga bídeacha. Tugtar madra ar an bhfireannach, saith ar an mbaineannach, agus coileán ar an madra óg.[2]
Seanfhocail
[cuir in eagar | athraigh foinse]- Is teann gach madra gearr i ndoras a thí féin.
- Má bhuaileann tú mo mhadra buailfidh tú mé féin.
- Is fearr madra beo ná leon marbh.
- Nuair atá do lámh i mbéal an mhadra, tarraing amach go bog é.
- Coinnigh an cnámh agus leanfaidh an madra thú.
- Is olc an cu nach fiú a liú.
- An té a luíonn le madraí, éiríonn sé le dreancaidí.
Intleacht
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tá roinnt focail speisialta a bhfuil tionchar ar leith acu ar mhadaidh - ocras, páirc, siúl, agus, go deimhin, dinnéar! Ach tá grúpa cainíneach tallannach ann agus is dóigh go bhfuil cumas den scoth acu ag foghlaim stór focal an duine, agus iad ábalta teanga a fhoghlaim ag cúléisteacht, sa bhealach céanna ina ndéanann tachráin.
Foilsíodh taighde san irisleabhar “Science”, a léiríonn go bhfuil na “foghlaimeoirí focal tallanacha” cainíneacha seo, atá in ann ainmnithe bréagán a fhoghlaim fríd traenáil cheana féin, in ann focail a thabhairt leo gan ach comhrá a chluinstin sa chúlra.[3]
Dúirt Clive Wynne,[4][5] iompraí cainíneach ag Ollscoil Stáit Arizona go “ndearnadh go han-mhaith” an taighde, ach chuir sé comhairle ar dhaoine gur ainmhithe “fíor-eisceachtúla” a bhí iontu agus nár cheart dóibh a bheith ag tnúth le sárbhuanna ó pheataí teaghlaigh.[6]
In Éirinn
[cuir in eagar | athraigh foinse]Bhí madra sléibhe Beirneach darb ainm 'Bród'[7] ag Uachtaráin na hÉireann Micheál D. Ó hUigínn, a bhí leis formhór den am agus é ag obair in Áras an Uachtaráin. Bhíodh deirfiúr le Bród, Síoda, ach fuair sí bás i Meán Fómhair 2020.
Féach freisin
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ "Study reveals the diversity of early dogs | CNRS" (en). www.cnrs.fr (2025-11-13). Dáta rochtana: 2026-01-10.
- ↑ Hussey, Matt (2011). "Fréamh an Eolais" (Coiscéim).
- ↑ RTÉ News (2026-01-08). "Gifted dogs learn vocabulary by eavesdropping - study" (as en).
- ↑ "Clive Wynne" (en). caninecognition. Dáta rochtana: 2026-01-10.
- ↑ "Clive Wynne" (as en) (2025-12-23). Wikipedia.
- ↑ Conradh na Gaeilge, Londain (10 Eanáir 2026). "Nuacht Mhall" (ga-IE). Apple Podcasts. Dáta rochtana: 2026-01-10.
- ↑ "GAILEARAÍ: Cé a bhí ag Cóisir na Gaeilge le Micheál D. Ó hUigínn in Áras an Uachtaráin?" (ga-IE). Tuairisc.ie. Dáta rochtana: 2021-01-20.