Ail Finn

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search
Infotaula de geografia políticaAil Finn
IMG ChapelStreetElphin1695.jpg
Edit the value on Wikidata

Suíomh
 53°51′08″N 8°11′52″W / 53.8523°N 8.1978°W / 53.8523; -8.1978
Stát ceannasachÉire
Cúige ÉireannachCúige Chonnacht
Contae in ÉirinnContae Ros Comáin Edit the value on Wikidata
Daonra
Iomlán 565 Edit the value on Wikidata
Tíreolaíocht
Airde 83 m Edit the value on Wikidata
Aitheantóir tuairisciúil
Lonnaithe i gcrios ama

Is baile beag é Ail Finn (Elphin as Béarla)[1] i gContae Ros Comáin. Tá sé suite 27.3km ó bhaile Ros Comáin féin [2].Tá an baile i dtuaisceart an chontae agus tá an daonra beagnach 565 daoine inniu[3]. Is áit  an-stairiúil é lán le gnéithe difriúil agus suimiúil.


Stair[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is áit an-stáiriúil é Ail Finn. Thagann an t-ainm ‘Ail Finn’ ón cloch carraig an earraigh shoiléir[4]. Is é ionad na deoise do dheoise Elphin [5]. Is é raite thug Naomh Pádraig chuairt ar an mbaile seo an baile sa chúigiú haois [6]nuair a bhí sé ag thaistil trasna abhainn na Sionainne go dtí Chonnacht. Chuir an Draoi den ainm Ona an talamh i láthair do Naomh Phádraig. Bunaíodh Naomh Phádraig an bhaile, thóg sé an chéad ardeaglais agus chuir sé asicus mar easpag [7] Ansin, chuaigh sé go Shankill, ar imeall an bhaile. Tógadh séipéal anseo[7], agus tá na fothracha agus an reilig le feiceáil ag an gcrosbhóthar anseo inniu.


Is ráite gur thug an áit seo páirt sa finscéal ‘Óisin i Tír na nÓg’. Sa sean scéal deirtear gur thit a fhigiúr miotaseolaíoch Óisín óna chapall gar don bhaile seo ar a bhealach ar ais ó thír na hóige (Tír na nÓg).

Tá go leor suíomhanna stairiúla ann lena n-áirítear seanfhothracha na hardeaglaise, an muileann gaoithe, an phálás, agus an Cuimhneachán Míleata Cuimhneacháin Chogadh na Saoirse.

Cuimhneachán Míleata Cuimhneacháin Chogadh na Saoirse- Is dealbh é ar pedestal ar a bhfuil triúr saighdiúirí in Éirinn. Ta sé 35 troigh ar airde agus suite ag Crosbhóthar Shankill, Elphin.[8] Thóg sé beagnach sé bliana é a thógáil. Ag a bhun tá léachtán le leabhar oscailte, ar a leathanaigh tá ainmneacha na bhfear is tríocha sé Ros Comáin a fuair bás ar so

n na hÉireann [8].

Oliver Goldsmith- Is as Ail Finn é an fear cáiliúil Oliver Goldsmith. Is file, úrscéalaí, drámadóir é. Rugadh é ag Smith Hill i dteach a sheanathar urramach Fr.Jones.[9] D'fhreastail sé ar an scoil gramadach Easpag Hudson. [10]Tá séadchomhartha i lár an bhaile mar onóir dó inniú.

Smith Hill - Tá an teach seo ó thús an 19ú haois suite ar imeall an bhaile (Ardnagowna). Bhí an teach seo i diméin an Phálás.[11] Creidtear gur rugadh an fear cáiliúil Oliver Goldsmith ar an suíomh seo nuair a bhí a mháthair ag tabhairt cuairt ar a hathair Oliver Jones.[12]


Cuimhneachán Míleata Cuimhneacháin Chogadh na Saoirse


Peile Gaelach[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is é cheann de na cinn is sine sa tír é an cumann peile gaeilic in Ail Finn. Bunaíodh é í 1888.[13] Is iad dubh agus oráiste dathanna an chlub.

Tá suaitheantas an chlub roinnte ina cheithre mhír. Is ionann charraig an t-aistriúchán ar an bhrí an logainm, léiríonn miter na n-easpaig gurb í deoise Ail Finn an áit seo, taispeánann an cuaille agus an páipéar naisc le Oliver Goldsmith agus Percy French agus an ceann agus ar deireadh an úll a dhéanann ionadaíocht na forais chlub ‘páirc an úllord/ The Orchard park as Béarla’[14].

Rinneadh na tailte agus an pháirc a athchóiriú i mbliana (2020). Bunaíodh an fhoireann sinsir an corn sna bliana :1889,1891,1902,1903,1904,1905,1931,1932,1937,1950,1951,1955,1956,1957.[15] Bhí 2003 ar cheann de na clubanna is rathúla le blianta beaga anuas. Elphin á ainmniú mar Chlub Ros Comáin na bliana. Ba é toradh 2010 blianta fada d’obair chrua nuair a shroich an Fhoireann Shinsearach Cluiche Ceannais an Chontae. Tar éis dóibh a bheith as láthair le fada, áit ar chaill siad amach ar fhoireann Naomh Bríd a raibh níos mó taithí acu. I mí Feabhra 2012 bhuaigh an fhoireann Craobh Peile Sinsearach Thuaidh Ros Comáin 2011 i gcoinne Western Gaels.




An Muileann Gaoithe[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tá muilleann gaoithe suite ar imeall an bhaile. Tógadh é i 1730 agus athchóiríodh é i 1996[16] . Is mealladh é do turasóirí. Is píosa oidhreachta neamhchoitianta é a bhfuil an baile bródúil as a bheith fós i riocht mór. Cuireadh an muileann gaoithe tógadh ar dtús ag an easpag áitiúil béile a chur ar fáil don daonra áitiúil. Tá díon tuí ar an muilleann agus an músaem atá ar an suíomh freisin [17] . Is struchtúr mór é atá aeistéitiúil.

An Muilleann Gaoithe


Pálás an Easpaig[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tógadh an teach mór seo idir 1748-9.[18] Easpag Synge an t-ainm a bhí ag a fear a thóg é[18]. Bhí aithne ag daoine air mar ‘An Phálás’. Teach lárnach a bhí ann le dhá phailliún, bhí siad seo mar ghné de go leor tithe móra siar san am seo. Ba é an teach féin áit chónaithe an Easpaig go dtí an 20ú haois nuair a scriosadh trí thine é[18]. Inniu níl le feiceáil ach fothracha na bpailliún agus na ballaí imbhalla a chuaigh isteach sa phríomhtheach uair amháin fadó. Cuireadh a lán crann ar na tailte ag an am, is é úllord an pháláis an áit a bhfuil tailte gaa ann inniú. Tá siúlán crann a nascann leis an mbóthar muileann gaoithe freisin. Sa bhliain 2013, athchóiríodh teach as ceann de na sciatháin do theach cónaithe. Tá sé seo le féiceáil ann inniú.





Oideachas[cuir in eagar | athraigh foinse]

Rugadh Hudson sa bhliain 1608. Fear an-thábhacht ab ea é,ceapadh é ar chaplin na hoifige i gcaisleán Bhaile Átha Cliath i 1641.[19] Le linn ráig an éirí amach bhog sé féin agus a bhean go dtí an An Chill Mhór (Kilmore) chun tearmann a fháil[19]. Fuair sé bás sa bhliain 1686 agus ba é a thoil go raibh sé ag iarraidh go mbunófaí scoil ghramadaí in Ail Finn. Bunaíodh an chéad scoil ‘Scoil Gramadach Ail Finn sa 17ú aois (1667-1686) Scoil ghramadaí an Easpag Hudson[19].

Ceann de na daltaí sa scoil seo é an scríobhneoir Oliver Goldsmith,Sir William Wilde agus Percy French. [20]

Sa lá atá inniú ann tá bunscoil amháin sa baile Ceathramha na Mainistreach ‘Abbeycarton N.S’. Tagann an t-ainm ó Mhainistir Phroinsiasach a bhí san áit a bhfuil an scoil inniu.[4] Tá breis is chéad caoga is a hocht daltaí ann. Tar éis na páistí déanta sa scoil seo teann siad go dtí ‘Elphin Community College’. Bunaíodh sé sa bhliain 1942 agus tá breis céad seasca is a dó daltaí ann.[21]


Margaidh Beostoc[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tá margaidh beostoc ag an mbhaile. Oibríonn sé mar chomharchumann agus tá bhreis is 635 scairshealbhóir ann.[22] Is fostóir tábhachtach sa mbaile beag agus fostaíonn sé thart ar fiche cúig duine lena n-áirítear go lánaimseartha agus foireann páirtaimseartha. Tá dhá fháinne ag an margaidh. Bíonn dhá dhíolachán ann i gcónaí gach seachtain an eallach ar an Luan agus na caoirigh ar an Máirt, chomh mhaith le sin bíonn díolacháin speisialta ar gceist freisin [22].

Gach bhliain, bíonn seó talmhaíochta ann. Tarlaíonn sé an chéad seachtain i mí Mheán Fómhair, gach bhliain. Is deireadh seachtaine é a thugann an pobal le chéile idir óg agus aosta agus daoine ó bhailte eile. Tá gach rud ann, díolacháin, seónna, spraoi agus siamsaíocht.


Fothracha na chéad hArdeaglaise[cuir in eagar | athraigh foinse]

Téann suíomh na chéad ardeaglais siar go Naomh Phadraig ca 435-450.[5] Bhí an chéad ardeaglais tóghta ar son Naomh Mhuire an mhaighdean. Scriosadh é le tine ach atógadh é.[5] Rinneadh damáiste dó le linn éirí amach 1641.[5] Athbunaíodh é sa bhliain 1728. Socraíodh é a athógáil in áit nua sa bhliain 1749, scartáladh ansin é go hiomlán i 1964. [5]Tá sé faoi choimeád anois de ‘Elphin Heritage Society’. Tá an suíomh fós ann inniu do dhaoine chun cuairt a chuir air.

Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  1. "Ail Finn/Elphin" (ga). Logainm.ie. Dáta rochtana: 2020-12-03.
  2. "Roscommon to Elphin" (en). Roscommon to Elphin. Dáta rochtana: 2020-11-24.
  3. Tá ort na shonrú' 'teideal = agus' 'url = nuair a úsáideann {{ lua idirlín}}."". census.cso.ie. Dáta rochtana: 2020-12-07.
  4. 4.0 4.1 "Local Place Names" (en). dúchas.ie. Dáta rochtana: 2020-12-07.
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 Beirne, Francis (1 Jan. 2000). "The Diocese of Elphin". A Pilgrimage through Time and Place: 288. 
  6. "History" (en-GB). Elphin Diocesan Website (2015-05-26). Dáta rochtana: 2020-12-03.
  7. 7.0 7.1 Kelly, J.J., 1879. The Antiquities of Boyle. II. St. Patrick’s Travels through Elphin. Ir. Mon., Irish Jesuit Province Vol.7, pp.482-492.
  8. 8.0 8.1 "The War of Independence Memorial, Elphin | Ireland Reaching Out". irelandxo.com. Dáta rochtana: 2020-12-03.
  9. "Oliver Goldsmith 1730". irelandxo.com. Dáta rochtana: 2020-12-07.
  10. "Oliver Goldsmith 1730". irelandxo.com. Dáta rochtana: 2020-12-07.
  11. "Smith Hill". landedestates.nuigalway.ie. Dáta rochtana: 2020-12-07.
  12. Connolly, P., 2018. The Landed Estates of County Roscommon
  13. https://elphingaa.com/history/
  14. Mulleady, M., 1982. Elphin G. A. A. Club 1888-1981. a History. Mulleady.
  15. https://elphingaa.com/history/
  16. FUSIO. "Elphin Windmill, Windmill Road, ELPHIN, Elphin, County Roscommon" (en-GB). Buildings of Ireland. Dáta rochtana: 2020-11-24.
  17. "Elphin Windmill" (en-US). Explore Roscommon (2019-03-28). Dáta rochtana: 2020-12-04.
  18. 18.0 18.1 18.2 Department of Rural and Community Development, (2017).Elphin Heritage Trail, Roscommon County Council. (series 7).
  19. 19.0 19.1 19.2 Quane, M., 1966. Bishop Hodson’s Grammar School, Elphin. J. R. Soc. Antiqu. Irel. 96, 157–177.
  20. https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/buildings-database/bishop-hodsons-grammar-school-elphin
  21. (https://www.education.ie/en/find-a-school/School-Detail/?roll=19809I)
  22. 22.0 22.1 "Elphin Mart Prices and Dates" (en-GB). Elphin Livestock Mart. Dáta rochtana: 2020-12-03.