Köln

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Köln
Köln - Martinsviertel und Groß St. Martin.jpg
Armas Suíomh
DEU Koeln COA.svg Lage der Stadt Köln in Deutschland.png
Rialtas
Rialtas Flag of Germany.svg An Ghearmáin
Stát Tuaisceart na Réine agus Westfalen
Méara Jürgen Roth
Déimeagrafaic
Achar 405.15 km²
Daonra 991,395 (2007)
Dlús daonra 2447/km²
Cód poist 50441–51149
www.stadt-koeln.de

Is cathair i dTuaisceart na Réine agus an Viostfáil í Fuaim Köln. Is í an ceathrú cathair is mó sa Ghearmáin tar éis Beirlín, Hamburg agus München agus tá sí ar an gcathair is mó in Nordrhein-Westfalen.

Tá Köln suite cois na Réine, agus í ina príomhchathair eacnamaíochta agus chultúrtha ar cheantar na Réine. Tá níos mó ná 30 músaem agus na céadta dánlann san áit.

Stair[athraigh | athraigh vicithéacs]

Bunaíodh Köln agus daingnithe é i bhfearann na hUbii,[1] sa chéad céad AD mar an Roman Colonia Claudia Ara Agrippinensium, as a fhaigheann sé a hainm. Is é "Cologne", an leagan Fraincise ar ainm na cathrach; is é an t-ainm caighdeánach i mBéarla chomh maith. D’fheimigh an cathair mar príomhchathair an chúige Rómhánach de Germania Inferior agus mar cheanncheathrú an mhíleata Rómhánach sa réigiún go dtí go raibh sé sealbhaithe ag na Franks sa bhliain 462. Le linn na Meánaoiseanna bhí rath agus bláth agus rathúnas ar cheann de na bealaí trádála is mór-thábhachtach idir soir agus siar san Eoraip. Bhí Köln ar cheann de na príomhbhaillí an Hanseatic League, agus ceann de na cathracha is mó ó thuaidh de na hAlpa.

Suas go dtí an Dara Cogadh Domhanda bhí an cathair sealbhaithe go leor ag na francaigh agus freisin ag na sasanaí. Ba é Köln ceann de na cathracha is mó buamálaithe sa Ghearmáin, le linn an Dara Cogadh Domhanda, ag an Aerfhorsa Ríoga (RAF), ag sileadh 34,711 tonna na buamaí ar an chathair.[2] Laghdaigh an buamáil an daonra faoi 95%, den chuid is mó mar gheall ar aslonnaithe, agus scrios beagnach an chathair ar fad. Le hintinn foirgnimh stairiúla is féidir a athbhunú, is é an atógáil iarchogaidh a bhí mar thoradh rathúil radhairc cathraigh an-mheasctha agus uathúil. Is é Köln lárionad cultúrtha mór do Dhúiche na Réine; tá sé ina hóstach le haghaidh níos mó ná tríocha músaeim agus céadta dánlanna. Síneann na taispeántais, ó shuímh áitiúla ársa Rómhánach seandálaíochta, go dtí grafaicí comhaimseartha agus dealbhóireacht. Is é an Cologne Trade Fair mar óstach le haghaidh Art Cologne, imm Cologne, Gamescom, agus Photokina.

Köln Rómhánach[athraigh | athraigh vicithéacs]

Ba é an chéad lonnaíocht uirbeach ar tailte nua-aimseartha Köln, Oppidum Ubiorum, bunaithe ag an Ubii sa bhliain 38 RC; is é Cisrhenian Germanic tribe a bhí ann. Sa bhliain 50 RC bhunaigh na Rómhánaigh an cathair Colonia ar an Réin agus a tháinig chun bheith príomhchathair an chúige de Germania Inferior sa bhliain 85 RC. Ainmníodh an cathair "Colonia Claudia Ara Agrippinensium" sa bhliain 50 RC. Is féidir le hiarsmaí Rómhánacha fiúnteacha a fháil sa lá atá inniú ann I Köln, go háirithe in aice le réigiún an ché, áit go raibh fionnachtain sonrach déanta le haghaidh bád 1900-blianta d'aois go déanach sa bhliain 2007. Ón bhliain 260 go dtí 271 a bhí Köln mar príomhchathair an Impireacht Gailleach faoi Postumus, Marius, agus Victorinus. Sa bhliain 310 RC, tógadh droichead thar na Réine ag Köln faoi réimeas Constantine. Chónaigh na gobharnóirí impiriúil Rómhánach sa chathair agus taghtha chun bheith é ar cheann de na hionaid trádála agus táirgeadh is tábhachtaí in san Impireacht Rómhánach ó thuaidh de na Sliabh Alpa. Ba é Maternus, a bhí toghha mar easpag sa bhliain 313, a bhí an chéad easpag aitheanta de Köln. Ba é an cathair an príomhchathair de chúige Rómhánach go dtí go raibh sé sealbhaithe ag na Franks Ripuarian sa bhliain 462. Is iad cuideanna de na séaracha Rómhánach bunaidh atá caomhnithe faoi an chathair, leis an córas séarachais nua a bhí oscailte sa bhliain 1890.   

Meánaoiseanna[athraigh | athraigh vicithéacs]

Is é Köln luathmheánaoiseach a bhí mar cuid d'Austrasia laistigh d’Impireacht Francach. Bhí Köln cathaoir an easpaig ón tréimhse Rómhánach; faoi Charlemagne, sa bhliain 795, curtha ar aghaidh easpaig Hildebold go hairdeaspaig.[3] Sa bhliain 843 tháinig Köln a bheith ina chathair, laistigh den Conradh “Verdun-cruthaíthe” Francia Thoir. Sa bhliain 953, is iad na hardeaspaig Köln a fuarthas d’an chéad uair cumhacht tuata suntasach, nuair a ceapadh easpag Bruno mar diúc ag a dheartháir Otto I, Rí na Gearmáine. Chun an t-uaisleacht tuata a lagú, a thug bagairt d’a chumhacht, bhronaigh Otto ar Bhruno agus ar a chomharbaí ar an chathaoir easpag leis na pribhléidí a bhí ag prionsaí tuata. Ar an mbealach seo bhunaigh sé an Toghlach Köln, déanta ag na sealúchais teamparálta an ardeaspagóideacht, agus san áireamh sa deireadh, stiall an fhearann faram an Bhanc clé den Réine soir ó Jülich, chomh maith leis an Duchy of Westphalia ar an taobh eile den Réine, taobh thall de Berg agus Mark. Faoi dheireadh an 12ú haois, bhí an t-Ardeaspag an Köln ar cheann de na seacht toghthóirí an Impire Rómhánach Naofa. Chomh maith leis a bheith “prionsa toghdóir”, ba é Ard-Seansailéir na hIodáil chomh maith, go teicniúil ó 1238 agus go buan ó 1263 go dtí 1803.

I ndiaidh Cath Worringen sa bhliain 1288, fuarthas Köln a neamhspleáchas ó na h-ardeaspag agus a bhí tagatha chun bheith Cathair Saor. Cuireadh iachall ar Ardeaspag Sigfried II von Westerburg a bheith ar deoraíocht i mBonn. [7] Ina dhiaidh sin choinnigh an t-airdeaspog fós féin, an ceart maidir le pionós báis. Dá bhrí sin, bhí an chomhairle chathrach i gcleithiúnas ar an airdeaspog (cé go raibh freasúra polaitiúil dian i gcoinne an airdeaspog) maidir le gach ábhar a bhaineann le ceartas coiriúil. Bhí céasadh san áireamh. Bhí a leithéid de phianbhreith ceadaithe ach amháin ag an mbreitheamh Easpaig, mar a thugtar "Greve". Is é an staid dhlíthiúil a mhair go dtí gabháltas francach an Köln. Chomh maith leis a thábhacht eacnamaíoch agus polaitiúil, tháinig Köln freisin a bheith ina lárionad tábhachtach le haghaidh oilithreacht meánaoiseach, nuair a thug Rainald na Dassel, Ardeaspag an Köln, iarsmaí na dTrí bhFear na hAigne chun ardeaglais Köln sa bhliain 1164 (i ndiaidh, i ndáiríre a bhí siad gafa ó Milan). Chomh maith le hiarsmaí na dTrí bhFear na hAigne, caomhnaíonn Köln iarsmaí Naoimh Ursula agus Albertus Magnus.[8]

Is é suíomh Köln ar abhainn na Réine, curtha ag crosbhealach na bealaí trádála móra, idir soir agus siar, chomh maith leis an príomh-bealach trádálach Iarthar na hEorpa: Ó dheas–Ó thuaidh, Tuaisceart na hIodáile-Flanders. Ba iad an dá bealaí trádála seo mar dúshraith an fhás Köln. Faoi 1300 bhí daonra na cathrach 50,000-55,000.[9] Sa bhliain 1475, bhí Köln ina bhall den Chonradh Hainseatach, nuair a dhearbhaigh Frederick III, láithreacht impiriúil na cathrach. [3]

https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cologn1411.jpg

Stair nua-aimseartha[athraigh | athraigh vicithéacs]

Is iad na struchtúirí eacnamaíochta na Köln, meánaoiseach agus nua-aimseartha, a bhí, de réir stádais na cathrach, mar príomhchuan agus ceartláriompair mór na Réine. Is é an ceardaíocht a bhí eagraithe ag ceardchuallachtaí féin-rialú, cuid acu a bhí eisiach do mhná. Mar chathair saor, ba é Köln stát ceannasach san Impireacht Naofa Rómhánach agus mar sin bhí an ceart (agus oibleagáid) aige a chuid fórsa mhíleata féin a choinnigh. Mar a chaith siad éide dearg, tugtar an t-ainm Rote Funken (Spréachaí Dearg) ar na trúpaí. Bhí na saighdiúirí seo mar chuid den Arm na Rómhánach Impireacht Naofa ("Reichskontingent") agus throid siad sna cogaí sna blianta 17ú agus 18ú haois, lena n-áirítear na cogaí in éadan an Fhrainc réabhlóideach, nuair a bhí an fórsa beag seo díothaithe, beagnach go hiomlán, sa chomhrac. Is é an traidisiún de na trúpaí seo, a bheith cuimhnithe mar “persiflage míleata” (is sé míniú “persiflage” neamhthabhachtach) ag an cumann feisteach dearscnaitheach is mó sa Köln, an Funken Rote. [10]

Ní mór dúinn an cathair saor Köln a mheascadh leis an Ardeaspagóideacht Köln a bhí mar stát dá chuid féin laistigh den Impireacht Naofa Rómhánach. Ó shin i leith, an dara leath den 16ú aois, tarraingíodh na h-ardeaspaig ón ríora Bavaria Wittelsbach. Ní raibh cead ag na h-ardeaspaig, de ghnáth, chun dul isteach sa chathair. Dá bhrí sin thóg siad chun cónaí i mBonn agus níos déanaí i mBrühl ar an Réine. Mar bhaill de theaghlach ceannasach agus cumhachtach, agus le tacaíocht ó stádas gan íoc mar thoghthóirí, thug na h-ardeaspaig Köln dúshlán, arís agus arís eile, agus bagairtí a dhéanamh maidir le stádas saor an Köln le linn an 17ú agus 18ú haois, le toradh gnóthaí achrannach, a bhí láimhsithe go haclaí trí mheán taidhleoireachta agus bolscaireacht, chomh maith leis na cúirteanna uachtaracha na h-Impireacht Rómhánach Naofa.

Ón 19ú haois go dtí an Dara Cogadh Domhanda[athraigh | athraigh vicithéacs]

Chaill Köln a stádas mar chathair saor le linn na tréimhse Francach. Dar leis Conradh Síochána na Lunéville (1801). Is iad críocha uile na hImpireacht Rómhanach Naofa ar bhruach clé na Réine a bhí comhshnaidhmthe go hoifigiúil i bPoblacht na Fraince, (a shealbhaigh Köln cheana féin sa bhliain 1794). Mar sin, rinneadh an réigiún seo, níos déanaí, mar chuid d'Impireach Napoleon. Bhí Köln mar chuid den Département Roer Francach, le hAachen (Fraincis: Aix-la-Chapelle) mar chaipiteal. Is iad na Francaigh a chuir cruth na haimsire seo ar an saol phoiblí, mar shampla, ag tabhairt isteach an cód Napoleon, agus a bhaint na sean scotha ó chumhacht. Bhí an Cód Napoleon in usáid, ar bhruach clé na Réine go dtí 1900, nuair a thugadh isteach an cód shibhialta aontaithe (an Gesetzbuch Bügerliches) san Impireacht na Gearmáine. Sa bhliain 1815 (Waterloo) ag Comhdháil an Vín, bhí Köln curtha isteach mar chuid den Ríocht na Prúise, den chéad uair sa chúige Jülich-Cleves-Berg agus ansin sa chúige Réine.

Na teannas bhuan idir an Rhineland Chaitliceach Rómhanach agus an stát Prúise go treascach Protastúnach, arduithe arís agus arís eile, le Köln a bheith i bhfócas na coimhlinte.

  1. "From Ubii village to metropolis".
  2. "bomber command - mines laid - flight august - 1945 - 1571 - Flight Archive".

Cónaitheoirí iomráiteacha[athraigh | athraigh vicithéacs]

B'as Köln do go leor scríbhneoirí, ealaíontóirí agus daoine clúiteacha:

Naisc sheachtracha[athraigh | athraigh vicithéacs]


Köln san oíche
Köln san oíche