Diaibéiteas

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
An gormchiorcal, siombail na Náisiún Aontaithe i gcomhair an diaibéitis.

Is siondróm meitibileachta neamhordúil é diaibéiteas (Diabetes mellitus), a chuireann isteach ar tháirgeadh insline sa phaincréas nó feidhmiú na hinsline sna fíocháin ar fud na colainne[1]. Hormón is ea inslin a chabhraíonn le meitibiliú an tsiúcra glúcós sna fíocháin.

Tá dhá chineál diaibéitis ann:

  • Cineál 1 - Diaibéiteas Inslinspleách agus
  • Cineál 2 - Diaibéisteas neamh-inslinspleách.

Cúiseanna[athraigh | athraigh vicithéacs]

De ghnáth is de thoradh cúiseanna oidhreachtúila agus timpeallachta ag gníomhú i gcomhar lena chéile a éiríonn na leibhéil glúcóis (siúcra) san fhuil ró-ard (hipirglicéimea).

Tarlaíonn seo toisc nach bhfuil dóthain insline ann nó toisc go bhfuil an inslin olltáirgthe easnamhach i mbealach éigin. De ghnáth bíonn leibhéil ard siúcra san fhuil in éineacht le leibhéil ard colaistéaróil san fhuil agus de réir a chéile, d’fhéadfadh dianfhadhbanna a bheith ann dá bharr. Mar sin féin is féidir smacht a chur ar an diaibéiteas.

Main symptoms of diabetes.svg

Cineál 1 - Diaibéiteas Inslinspleách[athraigh | athraigh vicithéacs]

I ndiaibéiteas chineál 1, bíonn uireasa phríomhúil i dtáirgeadh na hinsline mar gheall ar dhamáiste uathimdhíonach don phaincréas.

Tarlaíonn Cineál 1 de ghnáth sula sroichtear 35 bliana d’aois. Claonadh go dtarlaíonn sé seo nuair a bhíonn duine ina pháiste, agus bíonn gá le hinstealltaí rialta insline chun na leibhéil siúcra sa bhfuil a rialú.

Chuige sin bíonn ar an diaibéiteach a chuid fola a thástáil go rialta-suas le 8 n-uair sa lá, b'fhéidir-chun a chinntiú nach bhfuil an leibhéal sin ró-íseal ná ró-ard. Faoi láthair, bíonn an tástáil bunaithe ar bhraon fola a ghlacadh ón méar, nós a bhíonn pianmhar go leor, agus ar an ábhar sin bíonn leisce ar pháistí go háirithe an fhuil a thástáil sách minic.

De ghnáth bíonn comharthaí éagsúla i gceist agus tugtar aird leighis dó go mear. Ní dhéanann an cineál diaibéitis seo inslin, dá bhrí sin, tá sé riachtanach instealladh insline a thabhairt uair amháin ar a laghad in aghaidh an lae.

Tempo

Cineál 2 - Diaibéisteas neamh-inslinspleách[athraigh | athraigh vicithéacs]

I ndiaibéiteas Cinaál II, is amhlaidh nach mbaineann na fíocháin úsáid as an siúcra. Tarlaíonn sé seo do dhaoine fásta den chuid is mó, i ndiaidh 40 bliain d’aois de ghnáth. Is féidir é a bhainistiú le cothú cúramach is drugaí chun an leibhéal siúcra sa bhfuil a choimeád faoi stiúir. Uaireanta is gá instealltaí a úsáid. Baineann sé le bheith róthrom agus / nó le stair diaibéitis sa teaghlach. De ghnáth ó thaobh cóir leighis níl gá le hinstealltaí insline ach tá cailliúint meáchain de dhíth agus tá gá le haiste bia ar leith a leanúint (gan mórán siúcra ná saille ach le carbaihiodráití neamh-mhínphróiseáilte éagsúla a chuidíonn leis an inslin oibriú go héifeachtúil sa chorp). Uaireanta ní leor cailliúint meáchain agus bíonn táibléid de dhíth chun cuidiú ionas go n-oibreoidh inslin an duine níos fearr.

Sheffield, Herman - Modern diagnosis and treatment of diseases of children (1911)

Diabetes insipidus[athraigh | athraigh vicithéacs]

Tá neamhord eile, a dtugtar diabetes insipidus air, ina dtáirgtear toirt mhór fuail chaolaithe, neamhsp1eách ar an méid uisce a

ionghabhtar.

Tarlaíonn sé seo de bhrí nach dtálann an fhaireog phitiútach dóthain hormóin antafhualaigh nó go bhfuil cúinsí i réim a laghdaíonn íogaireacht na nduán do ghníomhaíocht an hormóin seo (uireasa potaisiam, mar shampla).

Mar thoradh, ní athionsúnn na duáin uisce agus ní thiubhaíonn an fual. Bíonn íota ar dhuine agus díhiodráitiú muna féidir leis iontógáil rialta uisce a fháil.

Eipidéimeolaíocht[athraigh | athraigh vicithéacs]

Forleithne sa bhliain 2000

Tá an neamhord coitianta go leor agus tá ag méadú ar líon na gcásanna san Oirthear. Is i measc na mbocht is forleithne an easláinte.

Sláinte[athraigh | athraigh vicithéacs]

Is trúig bháis an diaibéiteas go minic i dtíortha forbartha, agus cúis mhíchumais freisin.

Má bhíonn an leibhéal ard siúcra ainsealach, déanann sé sin damáiste do na súile, na néaróga, na duáin is na fuileadáin, agus tarlaíonn daille, neamhoird néarapatacha, cliseadh na nduán, artairiscléaróis, taomanna croí is stróic.

Claonadh ag duine ionfhabhtaithe miocrorgánach a tholgadh go héasca. Is féidir aimhréidh mar iad a sheachaint ach an leibhéal siúcra sa bhfuil a rialú. Is práinneach agus is féidir é sin a dhéanamh.

Tagairtí[athraigh | athraigh vicithéacs]

  1. Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011)