Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann

Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann

Sonraí
Cineál	gluaiseacht shóisialta
Réimse oibre	cearta sibhialta agus polaitíochta

Rita Hynes agus Bernadette Devlin, agóid san Ómaigh, 12 Aibreán 1969

Tháinig Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann (CCSTÉ) ar an bhfód sna 1960idí. Ba ghluaiseacht í seo a tháinig ar an saol le deireadh a chur leis an éagóir a bhí á himirt ar an bpobal náisiúnach i dTuaisceart Éireann i dtaca le cúrsaí fostaíochta, tithíochta agus vótála.

Spriocanna

Físeán: clár faisnéise, 1970

Bhí an CCSTÉ ag iarraidh ceist na gceart sibhialta a réiteach taobh istigh de chóras polaitiúil an Tuaiscirt. Thar aon rud eile, theastaigh uathu deireadh a chur le claonroinnt na dtoghlach, ó d'fhág sí na Caitlicigh gan ionadaíocht cheart i gcúrsaí an rialtais áitiúil.

Thairis sin, bhí lucht an Chumainn den tuairim nach raibh cothrom na Féinne á fháil ag na Caitlicigh i dtaca le poist ná le tithíocht phoiblí. Bhí siad ag éileamh freisin go mbainfí Acht na gCumhachtaí Speisialta de leabhar an dlí, ó bhí siad den tuairim go rabhthas ag baint mí-úsáide as na cumhachtaí speisialta sin leis na Caitlicigh a choinneáil faoi chois.

Imeachtaí

Nua-Eabhrac, 1972: gníomhaíocht tiomsaithe airgid ar son an CCSTÉ

Bhí an Homeless Citizens' League gníomhach i nDún Geanainn i 1963, iad ag máirseáil agus ag agóidíocht in aghaidh na comhairle áitiúla.

As sin a d'eascair an Campaign for Social Justice i 1964.

Den chuid ba mhó, ba iad na 'stickies' – mar a tugadh ar na poblachtaithe oifigiúla i ndiaidh na scoilte leis na sealadaigh – a chinn ag cruinniú i 1966 go mbunófaí an CCSTÉ. Ach bhí an ghluaiseacht i bhfad níos uileghabhálaí ná iadsan. Bhí cumannaigh, ceardchumannaigh, daoine a bhí sa SDLP ina dhiaidh sin, mic léinn agus daoine eile a bhí faoi thionchar imeachtaí sna Stáit Aontaithe agus sa Fhrainc páirteach ann.

Sa bhliain 1967, thionscain an Cumann seo feachtas síochánta le cearta sibhialta a bhaint amach. Bhí an feachtas múnlaithe ar ghluaiseacht na gceart sibhialta sna Stáit Aontaithe Mheiriceá, áit a raibh na daoine gorma amuigh ar na sráideanna faoi cheannas an Urramaigh Martin Luther King.

Ar an 29 Eanáir 1967, tháinig coiste stiúrtha le chéile in Óstán an International i mBéal Feirste. Ba iad seo a leanas a bhí air:

• Noel Harris, Allied Trades Association
• Conn McCluskey, Campaign for Social Justice
• Derek O'Brien Peters, an Páirtí Cumannach
• Fred Heatley, na Wolfe Tone Societies
• Jack Bennett, iriseoir leis an Belfast Telegraph
• Betty Sinclair, Belfast Trades Council
• Liam McMillen, na Republican Clubs agus an IRA
• John Quinn, an Ulster Liberal Party
• An tOllamh Michael Dolley, an National Democratic Party
• Joe Sherry, an Republican Labour Party
• Jim Andrews, Ardoyne Tenants Association
• Paddy Devlin, Northern Ireland Labour Party
• Tony McGettigan

Daingníodh bunreacht an Chumainn ar an 9 Aibreán 1967.

1968

Eagraíodh na máirseálacha i 1968 faoi scáth an CCSTÉ. I bhfírinne, ba chumainn ghníomhaíochta áitiúla a bhí taobh thiar d'agóidí a gceantar féin, iad ar fad mar a bheadh comhghuaillíocht scaoilte ann a bhain leas as an CCSTÉ.

Ar an 24 Lúnasa 1968 a shiúil an chéad mhórshiúl cearta sibhialta ó Oileán an Ghuail go Dún Geanainn, agus tharla léirsiú in Ard Mhacha níos déanaí sa bhliain chéanna. Eagraíodh an mháirseáil is míchlúití ar an 5 Deireadh Fómhair 1968. Ba é an Derry Housing Action Committee a d'iarr ar an CCSTÉ a ainm a chur le hagóid Dhoire. Nuair a stop na póilíní an mháirseáil i Sráid an Diúic, bhí an íde a tugadh don lucht máirseála scanrúil. Bhí alltacht ar dhaoine nuair a chonaic siad an scannán nuachta de chuid RTÉ. Tugadh suntas ar leith do na pictiúir den CRU ag batráil daoine go fíochmhar, an feisire Gerry Fitt ina measc (bhí an tOllamh Dáithí Ó hUaithne agus Proinsias Mac Aonghusa i láthair chomh maith).

Tar éis an 5 Deireadh Fómhair 1968, bunaíodh an Derry Citizens' Action Committee, inar dhírigh John Hume agus gníomhaithe eile ar agóidíocht shíochánta ar mhaithe le cearta do phobal na cathrach. Bunaíodh freisin an People's Democracy, nó Daonlathas an Phobail, ar an 9 Deireadh Fómhair 1968, eagras a d'eascair as mic léinn Ollscoil na Banríona i mBéal Feirste.

I nDoire, ar an 22 Samhain 1968, géilleadh do na náisiúnaigh maidir le roinnt pointí. D'éirigh leis an bhfeachtas ar son na gceart deireadh a chur leis an vóta a bhíodh ag comhlachtaí agus vóta amháin an duine a bhaint amach, chomh maith le hathrú ar leithdháileadh na tithíochta. Bunaíodh oifig an Ombudsman (fear an phobail), cuireadh corparáid Dhoire – siombail an leithcheala, dar leis na náisiúnaigh – ar ceal agus ceapadh coimisiún ina hionad.

1969

Ar an 4 Eanáir 1969, rinne slua Dílseoirí luíochán ar mhórshiúl de chuid People's Democracy ag Droichead Bhun Tolaide i gContae Dhoire, agus na máirseálaithe ar a mbealach ó Bhéal Feirste go Doire. Cé nach faoi scáth an CCSTÉ a bhí an mórshiúl sin, chuir an t-ionsaí – agus an easpa cosanta a thug na póilíní do na máirseálaithe – olc ar lucht na gceart sibhialta ar fad.

Bhí an choimhlint idirphobail ag dul chun olcais ó thús na bliana 1969 ar aghaidh, ach má bhí, chuaigh sí ó smacht ar fad nuair a thosaigh Cath Thaobh an Bhogaigh i nDoire ar an 12 Lúnasa 1969. Faoi cheann dhá lá, bhí Arm na Breataine curtha ar shráideanna an Tuaiscirt.

Baineadh cuid mhaith d'éilimh na gluaiseachta amach sa tréimhse chéanna. Moladh i dTuarascáil Hunt (10 Deireadh Fómhair 1969) go ndéanfaí athchóiriú ar an CRU agus go ndíscaoilfí an Chonstáblacht Speisialta Uladh, na 'Speisialaigh B', rud a rinneadh in earrach na bliana 1970. Cuireadh Feidhmeannacht Tithíochta Thuaisceart Éireann ar bun i 1971 chun cúram na tithíochta poiblí a bhaint de na comhairlí áitiúla.

Ó 1970 go 1972

Nuair a thug an rialtas isteach an t-imtheorannú gan triail ar an 9 Lúnasa 1971, d'eagraigh an CCSTÉ feachtas easumhlaíochta sibhialta ina choinne, feachtas nár íoc na mílte teaghlach a gcuid cíosa ná rátaí lena linn. Ba é an Cumann a d'eagraigh an mórshiúl in aghaidh an imtheorannaithe a shiúil trí Dhoire ar an 30 Eanáir 1972, an lá ar scaoil paratrúpaithe Arm na Breataine leis an slua i dTaobh an Bhogaigh. Maraíodh trí dhuine dhéag an lá sin agus fuair an ceathrú duine dhéag bás níos déanaí de bharr a chuid créachtaí; is mar Domhnach na Fola a thugtar ar an lá ó shin.

Ba é an sléacht sin, mar aon leis an bhforéigean a lean é, deireadh na gluaiseachta síochánta i ndáiríre. Cuireadh parlaimint Stormont ar fionraí i mí an Mhárta 1972 agus tugadh riail dhíreach ó Londain isteach ina háit. Lean an CCSTÉ air ag feachtasaíocht ar son na gceart sibhialta agus in aghaidh an imtheorannaithe ar feadh na 1970idí, ach ba bheag an tionchar a bhí aige feasta, é ag dul i laghad de réir a chéile agus baill de ag imeacht le páirtithe eile. I 1978 d'fhoilsigh sé We Shall Overcome, cuntas ar stair an fheachtais ó 1968 i leith.

Féach freisin

• Cath Thaobh an Bhogaigh, 1969
• Domhnach na Fola, 1972
• Na Trioblóidí
• Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann
• Constáblacht Ríoga Uladh