Aibítrí Seoirseacha

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search
Litreacha Seoirsise
Lámhscríbhinn le script Nuskhuri ón 10ú haois

I stair fhada litríocht na Seoirsia cumadh trí aibítir Sheoirseacha (Seoirsis: ქართული დამწერლობა kartuli damts'erloba) chun an tSeoirsis agus na teangacha Cairtvéalacha eile a scríobh. In aibítir an lá inniu, tá 33 litir ann a chuirtear i bhfoclóirí agus liostaí san ord céanna atá in aibítir na Gréigise.

Go dtí seo, is iad Inscríbhinní Bir el Qutt ón mbliain AD 430 an scríbhneoireacht i Seoirsis is sine dá bhfuil teacht uirthi. Rinneadh na hinscríbhinní seo i mainistir Sheoirseach sa Phalaistín ag baint úsáide as an aibítir ar a dtugtar Asomtavruli. De réir a chéile d'oibrigh an aibítir Nuskhuri ina hionad go dtí an 9ú haois. Mhair seal na haibítre Nuskhuri go dtí gur tháinig an aibítir Mkhedruli, a bhfuil cruth níos cruinne ar na litreacha, ina hionadsa sa 10ú haois. [1]

Ar 30 Samhain na bliana 2016, chuir UNESCO "traidisiún cultúir beo na dtrí chóras scríbhneoireachta na Seoirsise" ar an liosta úd acu Oidhreacht Chultúir Dholáimhsithe an Chine Dhaonna.[2]

Scríbhinn Asomtavruli ón 10ú haois
An script Mkhedruli mar a scríobh Banríon Tamar na Seoirsia í. Ba chóras scríbhneoireachta na cúirte ríoga í an Mkhedruli tráth, ach is í gnáth-aibítir na tíre anois í.

Na trí aibítir i stair na Seoirsise[cuir in eagar | athraigh foinse]

Asomtavruli[cuir in eagar | athraigh foinse]

Asomtavruli
ႭჃ,
 

Nuskhuri[cuir in eagar | athraigh foinse]

Nusjuri
ⴍⴣ, ⴓ

An aibítir Mkhedruli[cuir in eagar | athraigh foinse]

Aige seo thíos tá na 33 litir a mbaintear úsáid astu inniu san aibítir Mkhedruli:

an
/ɑ/
ban
/b/
gan
/g/
don
/d/
en
/ɛ/
vin
/v/
zen
/z/
tan
/t(ʰ)/
in
/i/
k'an
/kʼ/
las
/l/
man
/m/
nar
/n/
on
/ɔ/
p'ar
/pʼ/
zhan
/ʒ/
rae
/r/
san
/s/
t'ar
/tʼ/
un
/u/
par
/p(ʰ)/
kar
/k(ʰ)/
ghan
/ɣ/
q'ar
/qʼ/
shin
/ʃ/
chin
/ʧ/
tsan
/ts/
dzil
/dz/
ts'il
/tsʼ/
ch'ar
/ʧʼ/
khan
/x/
jan
/ʤ/
hae
/h/

Tá 8 litir eile san aibítir Mkhedruli nach n-úsáidtear anois sa tSeoirsis féin a thuilleadh, ach tá cuid díobh in úsáid sna teangacha Cairtvéalacha eile:

he
/ej/
hie
/j/
vie
/vi/
hari
/q/
hoe
/ow/
fi
/f/
yn
/ə/
elifi
/ʔ/


Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  1. Juan Carlos Moreno Cabrera, El Universo de Las Lenguas, 2003, lch. 135
  2. "La tradición cultural viva de los tres sistemas de escritura del alfabeto georgiano".