An Navachóis
| Diné bizaad agus Diné | |
|---|---|
 | |
| Cineál | teanga nádúrtha, teanga agus teanga bheo |
| Úsáid | |
| Cainteoirí dúchais | 169,369 (2011) |
| Dúchasach do | Arizona, Colorado, Nua-Mheicsiceo, Utah agus Náisiún na Navachóch |
| Stáit | Stáit Aontaithe Mheiriceá |
 | |
| Comhordanáidí | 37° N, 109° O / 37°N,109°W |
| Aicmiú teangeolaíoch | |
| teanga dhaonna teanga bhundúchasach teangacha bundúchasacha de chuid Mheiriceá Thuaidh teangacha Na-Dene teangacha Atapascacha-Eyak teangacha Atapascacha teangacha Atapascacha Deisceartacha | |
| Tréithe | |
| Córas scríbhneoireachta | aibítir Laidineach agus Navajo Braille (en)  |
| Institiúid caighdeánaithe | Navajo Language Academy (en) |
| Leibhéal leochaileachta | 2 leochaileach |
| Cóid | |
| ISO 639-1 | nv |
| ISO 639-2 | nav |
| ISO 639-3 | nav |
| Glottolog | nava1243 |
| Ethnologue | nav  |
| UNESCO | 784 |
| IETF | nv |
| Endangered languages | 6085 |
Is teanga Atapascach í an Navachóis (Diné bizaad a thugann lucht a labhartha ar a dteanga féin) a labhraíonn na Navachóigh (Diné) in iardheisceart na Stát Aontaithe. Go geografach agus go teangeolaíoch, is ceann de na teangacha Atapascacha Deisceartacha - nó na teangacha Apáitseacha - í (tá formhór na dteangacha Atapascacha á labhairt in iarthuaisceart Cheanada agus in Alasca).
Tá an Navachóis an-chosúil leis na teangacha nó na canúintí a labhraíonn na hApáitsigh. Is féidir a rá, fiú, nach bhfuil ann ach ceann acu. Is iad an chanúint Iartharach (nó Apáitsis Coyotero), an chanúint Chiricahua (a bhí ó dhúchas ag Geronimo) agus an chanúint Mescalero na cineálacha Apáitsise is cóngaraí don Navachóis. Is iad seo canúintí Iartharacha na hApáitsise - nó teangacha Iartharacha an fhoghrúpa Apáitsigh san fhine Atapascach, más fearr leat.
Tá na Navachóigh an-chosúil leis na hApáitsigh ó thaobh an chultúir de, leis. Déanta na fírinne, is é traidisiún an Bhéarla an t-aon chúis amháin le hiad a scaradh ó na hApáitsigh féin.
Tá níos mó cainteoirí ag an Navachóis ná ag aon teanga dhúchasach Mheiriceánach eile taobh thuaidh de theorainn na Stát Aontaithe agus Mheicsiceo, agus í ag breis is céad míle duine mar theanga dhúchais. Tá líon na gcainteoirí, fiú, ag dul in airde.
Gramadach
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is í moirfeolaíocht an bhriathair an chuid is deacra de ghramadach na Navachóise. Cruthaítear na briathra ó shraith réimíreanna, áit ar féidir réimír amháin nó níos mó a úsáid, agus téama briathartha, rud a thaispeánann aistreacht an bhriathair. [1] Is é seo a leanas ceann d'anailís struchtúr na Navachóise:
| Réimír Lasmuigh | Iolra | Réimír Cúspóra | Réimír Lastigh | Réimír Ainmní | Aicmitheoir | Fréamh |
Is gá leis an mbriathar (neamhaistreach) aicmitheoir, réimír ainmní, agus réimír aimsire ar a laghad, óna féidir gach cheann díobh a bheith ina neamhní.[2]
Tá seacht n-aimsir ag an gcuid is mó de bhriathra na Navachóise:[3]
| Aimsir | Ciall |
|---|---|
| Neamhfhoirfe | Gníomh atá ar siúl i láthair, nó sa todhchaí láithreach uaireanta. |
| Fhoirfe | Gníomh a bhí críochnaithe ag am seo caite. |
| Fháistineach | Gníomh a bheidh sa todhchaí. |
| Ghnách | Gníomh a déantar go rialta nó go hiondúil, ar nós "bíonn" i nGaeilge. Tá béim ar an mbéas atá sa ghníomh. |
| Atriallach | Gníomh a bhíonn athdhéanta go minic, ina bhfuil béim curtha ar nádúr athfhillteach (.i. gan athrú) an ghnímh, i gcomparáid leis an aimsir ghnách. Chomh maith leis sin, is féidir a smaoineamh uirthi mar chodanna athdhéanta d'eachtra áirithe, in ionad an ghnáthaimh atá i gceist leis an aimsir ghnách. Úsáidtear í níos minice ná an aimsir ghnách. |
| Mhianúil | Úsáidtear í in abairtí áirithe a bhfuil mian i gceist iontu. |
| Leanúnach | Níl an aimsir seo ag cuid mhór de bhriathra na Navachóise. I mbriathra áirithe, úsáidtear í in áit na haimsire neamhfhoirfe, agus in mbriathra eile úsáidtear í chun béim a chur ar an dul chun cinn chuig a críoch. |
Tá dhá bhealach sa Navachóis ina marcaítear an aimsir. Athraítear réimír an ainmní, ach athraítear fréamh an bhriathair uaireanta freisin. Mar shampla, don bhriathair -ghaal (buail le cleith):[3]
| Aimsir | Fréamh |
|---|---|
| Neamhfhoirfe | -ghaał |
| Fhoirfe | -ghaal |
| Fháistineach | -ghał |
| Atriallach | -ghał |
| Mhianúil | -ghaał |
Is iad sin na fréamhacha don ghné nóiméid, ceann amháin de na gnéithe atá ag briathra Navachóise. [3][Nóta 1] Is féidir cúig bhall déag a chur sna gnéithe ar a mhéad, mar gheall ar doiléire an téarma. Is féidir naoi díobh a chur go deifnídeach sa ghrúpa, gnéithe a bhfuil leaganacha réimíre agus fréimhe speisialta acu.
Rinne an teangeolaithe F. W. Hardy dealú eatarthu ina dhá ghrúpa, próisis agus eachtraí. (Rinne sé níos mó idirdhealaithe, bunaithe ar rudaí ar nós "dinimicis" chun gach uile bhall den ghrúpa a rangú.) Is iad próisis briathra a chuireann gníomhacha a bhaineann le gníomhaíochtaí leanúnacha in iúl, agus is iad eachtraí briathra a chuireann gníomhacha críochnaithe in iúl.[4]
Is iad na gnéithe nóiméid, casta, leanúnacha, dáileacháin, dochloíte, marthanacha, aon uaire, "s-athráiteacha", agus idirthréimhseacha. [Nóta 2]
I gcuntas gramadaí áirithe, tugtar an ainm "modh" d'aimsir an bhriathair. [5] Áfach, roinneann cuntais eile an dá ina gcatagóirí féin. [4] Nuair a chuirtear é ina chatagóir féin, Is brí leis an modh modh gramadaí, a léirítear le nathanna ilfhoclacha.
Notaí
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ Eddington, D., & Lachler, J. (2006). A computational analysis of Navajo verb stems.
- ↑ Speas, P. (1982). Navajo verbal prefixes in current morphological theory.
- 1 2 3 Faltz, L. M. (1999). The structure of a lexicon: Navajo (and other) Verbs. I Western Conference On Linguistics (p. 129).
- 1 2 Hardy, F. W. (1979). Navajo aspectual verb stem variation. The University of New Mexico.
- ↑ Leonard M. Faltz (1998). "The Navajo verb: a grammar for students and scholars". Albuquerque: University of New Mexico Press.
 | Is síol faoi theangacha é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.
Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |