An Chré-umhaois
| |||
| Cineál | aois seandálaíochta  | ||
|---|---|---|---|
| Ainmnithe in ómós | cré-umha | ||
| Cuid de | an Sealad Holaicéineach | ||
| Tréimhse | 3300 "RCh" - 1200 "RCh" | ||
| Codanna | |||
Early Bronze Age (en)  Tumulus culture (en) Gandhara grave culture (en) Late Bronze Age (en) Middle Bronze Age (en) Bronze Age Levant (en) | |||
Is í an Chré-umhaois an tréimhse réamhstaire arb é a príomhthréith go mbaintí úsáid as copar agus as a chóimhiotal, an cré-umha, mar phríomhábhar crua in uirlisí agus in airm. In ord croineolaíoch, luíonn sí idir an Chlochaois agus an Iarannaois. Tugann an téarma "an Chlochaois" le tuiscint nach raibh ar chumas an phobail amhiarann a bhruithniú, agus tugann "an Iarannaois" le tuiscint go bhféadfaí déantáin a mhonarú as aon cheann de na trí ábhar chrua. Léiríonn an leagan amach seo sa chroineolaíocht sheandálaíochta a thábhachtaí atá stair na teicneolaíochta don réamhstair.
Tar éis breis agus dhá chéad bliain de staidéar eolaíoch ar an tréimhse, is léir gurb í úsáid an chopair agus an chré-umha féin an tréith is seasmhaí, agus dá bhrí sin an tréith is diagnóisí, a bhaineann leis an aois seo. Chomh maith le déantúsaíocht an chré-umha ó amhábhair agus úsáid fhorleathan uirlisí agus arm cré-umha, lean forbairt na siombailí picteagramacha nó idéagramacha agus na próta-scríbhneoireachta le linn na tréimhse seo i roinnt réigiún, agus gnéithe eile den tsibhialtacht uirbeach.[1]
Thosaigh an Chré-umhaois ag amanna éagsúla ar fud an domhain: timpeall 3300 RCh sa Neasoirthear, ach níos déanaí san Eoraip agus san Áise. Tháinig deireadh léi sa Neasoirthear timpeall 1200 RCh, tráth ar thit roinnt mhaith sibhialtachtaí as a chéile. "Titim na Cré-umhaoise Déanaí" a thugtar ar an gcliseadh sin.
Croineolaíocht agus sainmhíniú
[cuir in eagar | athraigh foinse]Cuid de "chóras na dtrí aois" is ea an Chré-umhaois, córas a cheap an seandálaí Danmhargach Christian Jürgensen Thomsen go luath sa 19ú haois chun bailiúcháin réamhstaire a rangú de réir ábhair: cloch, cré-umha agus iarann. Cé gur córas simplí é a bhfuil go leor leasuithe déanta air ó shin, tá sé fós ina chreatlach bhunúsach ag seandálaíocht na hEorpa agus an Neasoirthir.
Aithnítear go minic idirthréimhse idir an Neoiliteach agus an Chré-umhaois ar a dtugtar an Ré Chalcailiotach nó "Aois an Chopair", tráth a raibh copar glan in úsáid ach nach raibh an cré-umha féin á dhéanamh fós. Ní hionann tús ná deireadh na Cré-umhaoise ó réigiún go réigiún: bhí sibhialtachtaí liteartha uirbeacha sa Mheaspatáim agus san Éigipt fad a bhí pobail feirmeoireachta gan scríbhneoireacht in iarthar na hEorpa. Roinntear an tréimhse de ghnáth ina trí chuid, mar atá an Luath-Chré-umhaois, an Mheán-Chré-umhaois agus an Chré-umhaois Dhéanach, cé go n-athraíonn na dátaí beachta ó áit go háit.
Teicneolaíocht agus trádáil
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is cóimhiotal é an cré-umha ina bhfuil thart ar 90% copar agus 10% stán. Tá sé i bhfad níos crua ná copar glan, is fusa é a theilgean, agus coinníonn sé faobhar géar. Ba í an fhadhb ba mhó a bhain leis ná an t-amhábhar: is annamh a fhaightear copar agus stán san áit chéanna. Sa Neasoirthear, mar shampla, thagadh cuid mhór den stán an bealach ar fad ón Áise Láir, agus san Eoraip ba iad Corn na Breataine agus tuaisceart na hIodáile na foinsí stáin ba thábhachtaí.
Dá bharr sin, chothaigh an Chré-umhaois líonraí fada trádála den chéad uair sa réamhstair. Iompraíodh copar, stán, ór, ómra agus earraí só thar farraigí agus thar sléibhte, agus d'fhás aicmí nua sa tsochaí dá réir: mianadóirí, gaibhne, ceannaithe agus uasaicme ghaiscíoch a thaispeáin a stádas le hairm agus le seoda miotail. Is fianaise iontach ar an trádáil seo í long bhriste Uluburun amach ó chósta na Tuirce (timpeall 1300 RCh), a raibh deich dtonna copair agus tonna stáin ar bord aici, mar aon le hearraí ó dhosaen cultúr éagsúil.
An Chré-umhaois ar fud an domhain
[cuir in eagar | athraigh foinse]An Neasoirthear agus an Éigipt
[cuir in eagar | athraigh foinse]Sa Mheaspatáim a thosaigh an Chré-umhaois, timpeall 3300 RCh, i measc na Suiméireach. Le linn na tréimhse seo a d'fhorbair na chéad chathracha, an chéad scríbhneoireacht (dingscríbhneoireacht), na chéad dlíthe scríofa agus na chéad impireachtaí. San Éigipt, baineann an tSean-Ríocht (ré na bpirimidí móra), an Mheán-Ríocht agus an Ríocht Nua ar fad leis an gCré-umhaois.
An Aeigéach
[cuir in eagar | athraigh foinse]Sa Mheánmhuir thoir bhí dhá shibhialtacht mhóra: na Mìonóaigh ar oileán na Créite, a thóg palásanna móra ar nós Chnósas, agus na Micéanaigh ar mhórthír na Gréige, a bhfuil a gcultúr gaiscíoch ina bhunús le heipicí Hóiméir. D'úsáid an dá shibhialtacht córais scríbhneoireachta (Líneach A agus Líneach B), agus is í an Líneach B an fhoirm is sine den Ghréigis atá ar taifead.
An Áise
[cuir in eagar | athraigh foinse]San tSín, baineann ríshliocht Shang (timpeall 1600–1046 RCh) leis an gCré-umhaois; tá clú ar leith ar shoithí deasghnátha cré-umha na tréimhse sin, atá ar na teilgin is casta dá ndearnadh riamh. Sa Ghleann Indus bhí sibhialtacht Harappa faoi bhláth, le cathracha pleanáilte ar nós Mhohenjo-daro agus córais séarachais nach raibh a leithéidí arís san Áise Theas go ceann na mílte bliain.
An Eoraip
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tháinig an mhiotalóireacht chun na hEorpa ón Neasoirthear agus ón gCugas de réir a chéile. Bhí cultúr na nEascra (Cultúr an tSoithigh Chlogfhoirmigh) lárnach i scaipeadh na luathmhiotalóireachta in iarthar na hEorpa, agus cultúir mhóra ar nós Únětice i lár na hEorpa agus cultúr na dTulach ina dhiaidh sin. I measc iontas na tréimhse san Eoraip tá diosca Nebra, léarscáil chré-umha den spéir, agus séadchomharthaí móra meigiliteacha a athchóiríodh le linn na tréimhse, Stonehenge ina measc.
Titim na Cré-umhaoise Déanaí
[cuir in eagar | athraigh foinse]Timpeall 1200–1150 RCh thit córas idirnáisiúnta na Meánmhara thoir as a chéile ar bhealach tobann tubaisteach: scriosadh na palásanna Micéanacha, thit impireacht na Hiteach, agus tháinig meath mór ar an Éigipt. Luaitear cúiseanna éagsúla leis an titim, ina measc ionsaithe "Mhuintir na Farraige", triomach fada, creathanna talún agus briseadh na líonraí trádála, agus is dócha gur mheascán díobh ar fad a bhí ann. As an gcliseadh seo a d'eascair an Iarannaois: nuair a bhris an trádáil stáin, b'éigean do dhaoine dul i muinín an iarainn, miotal atá le fáil beagnach i ngach áit.
An Chré-umhaois in Éirinn
[cuir in eagar | athraigh foinse]Mhair an Chré-umhaois in Éirinn ó thart ar 2500 RCh go dtí thart ar 500 RCh, agus roinntear í ina trí thréimhse: an Luath-Chré-umhaois (2500–1600 RCh), an Mheán-Chré-umhaois (1600–1200 RCh) agus an Chré-umhaois Dhéanach (1200–500 RCh).
Tús na miotalóireachta
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ceanglaítear tús na miotalóireachta in Éirinn le teacht "mhuintir na nEascra" (lucht na potaireachta eascra), a tháinig go hÉirinn timpeall 2500 RCh. Is ag Oileán Rois in aice le Cill Airne atá an mianach copair is sine dá bhfuil ar eolas in iarthuaisceart na hEorpa, a bhí in úsáid ó thart ar 2400 RCh.[2] Bhí Éire ar cheann de na foinsí copair ba thábhachtaí in iarthar na hEorpa sa luath-thréimhse, agus easpórtáladh tuanna copair Éireannacha go dtí an Bhreatain agus níos faide i gcéin.
Rinneadh mianadóireacht i gcúpla áit eile timpeall na tíre freisin, mar shampla Cnoc Osta i gCorcaigh (áit a bhfuil breis agus tríocha mianach réamhstaire ar taifead), Gleann Abhóca i gCill Mhantáin agus na Beanna Boirche i gContae an Dúin. Mianadóireacht ar leibhéal íseal teicneolaíochta a bhí inti: tháinig siad ar chnapanna óir i measc sil-leagan glárach in aibhneacha. Fuair siad copar i gclocha lán de mhianach copair: théigh siad na clocha os cionn tine agus scoilt siad iad le huisce fuar. Ansin roghnaigh siad na píosaí leis an méid is mó ocsaíde copair iontu. Bhruithnigh siad na clocha sin ar thine fioghuail.
Forbairt na ceirde
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ba iad na réada miotail ba luaithe a táirgeadh in Éirinn ná tuanna comhréidhe de chopar amháin a d'fhéadfaí a theilgean go héasca i múnlaí cloiche a bhí in aon phíosa amháin agus a theannadh le cnagaíl. Níos déanaí tháinig múnlaí cloiche in dhá chuid ina n-ionad sin, rud a chiallaigh go bhféadfaí uirlisí agus airm níos casta a tháirgeadh, agus faoin gCré-umhaois Dhéanach bhí múnlaí cré agus an teilgean "céir chaillte" in úsáid, teicníc a cheadaigh cruthanna fíorchasta.
Tháinig feabhas ar an teicneolaíocht agus tugadh stán isteach as tíortha eile, as Corn na Breataine i Sasana go háirithe, chun cré-umha a dhéanamh. Is cóimhiotal é an cré-umha (meascán de chopar agus de stán) atá i bhfad níos láidre ná copar ina aonar agus is féidir leis faobhar a choinneáil ar feadh i bhfad. De réir mar a chuaigh an tréimhse ar aghaidh tháinig raon na ndéantán chun cinn: tuanna soicéadacha, corráin, sceana, rásúir, agus sa tréimhse dhéanach claimhte, cinn sleá shoicéadacha, sciatha agus fiú stoic cheoil. Tháinig breis agus céad de na hadharca cré-umha sin slán in Éirinn, an bailiúchán is mó dá leithéid san Eoraip.
Ór na hÉireann
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tá Éire ar cheann de na tíortha is saibhre in iarthar na hEorpa ó thaobh sheoda óir na Cré-umhaoise de. Sa luath-thréimhse rinneadh lúnúlaí (muinceanna leathana leathghealacha d'ór buailte) agus dioscaí gréine; tá thart ar cheithre scór lúnúla ar eolas ó Éirinn, i bhfad níos mó ná ó aon tír eile. Sa tréimhse dhéanach tháinig borradh nua faoin gceardaíocht: torcanna casta, fáinní, lúbáin ghruaige agus bónaí móra ildualacha óir. Tá cuid mhór den saibhreas seo le feiceáil in Ard-Mhúsaem na hÉireann. Ina measc tá taisce an Bhrú Mhóir i gContae an Chláir, an taisce óir réamhstaire is mó a fuarthas riamh in iarthar na hEorpa, agus taisce an Dúrois i gContae Uíbh Fhailí.
Saol agus séadchomharthaí
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is iad na fulachtaí fia (láithreacha cócaireachta ina dtéití uisce le clocha teo) an cineál séadchomhartha is coitianta ón tréimhse seo in Éirinn, agus na mílte díobh ar fud na tíre. Chónaigh na daoine i dtithe cruinne adhmaid agus caolaigh de ghnáth, agus faoin gCré-umhaois Dhéanach bhí lonnaíochtaí daingnithe á dtógáil, crannóga ar lochanna agus dúnta ar mhullaí cnoc ina measc.
Tógadh tuamaí dingeacha agus cistí cloiche le haghaidh adhlactha, agus ciorcail chloiche agus galláin a bhfuil baint acu, is dócha, le deasghnátha agus le réalteolaíocht. In áit na dtuamaí móra pobail a bhí coitianta sa Neoiliteach, is minic adhlacthaí aonair a fheictear sa Chré-umhaois, athrú a thugann le fios go raibh an duine aonair agus a stádas ag éirí níos tábhachtaí sa tsochaí. Caitheadh a lán de na déantáin ba luachmhaire (claimhte, coirí agus seoda óir ina measc) isteach i lochanna, i bportaigh agus in aibhneacha mar íobairtí, agus is as taiscí den sórt sin a tháinig formhór na seod atá sna músaeim inniu. Faoi dheireadh na tréimhse bhí claimhte, sleánna agus sciatha cré-umha á ndéanamh go fairsing, rud a thugann le fios go raibh an chogaíocht ag éirí níos tábhachtaí sa tsochaí.
Timpeall 500 RCh tháinig miotalóireacht an iarainn go hÉirinn de réir a chéile, agus leis sin tosaíonn Iarannaois na hÉireann, ré na gCeilteach de réir an tseanchais.