An Túinéis

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
الجمهورية التونسية
Al-Jamhūriyyah at-Tūnisiyyah
République Tunisienne
Bratach an Túinéis Armas an Túinéis
Bratach Armas
Mana: Hurriya, Nidham, Adala

Liberté, Ordre, Justice

Amhrán náisiúnta: Himat Al Hima
Suíomh an Túinéis
Príomhchathair Túinis
36°50′ Thuaidh 10°9′ Thoir
An chathair is mó Túinis
Teangacha oifigiúla Araibis
Rialtas Poblacht
Moncef Marzouki
Madi Jebali
Neamhspleáchas
Achar
 • San iomlán
 • Uisce (%)
 
163,610 km² (92ú)
5
Daonra
 • Meas. ó 2005
 • Daonáireamh 1994
 • Dlús
 
10,102,000 (76ú)
8,785,711
65.5/km² (-)
OTI (PCC)
 • San iomlán
 • An duine
Meas. ó 2005
$76.91 billiún (63ú)
$7,400 (71ú)
Airgeadra Dinar (TND)
Crios ama
 • Samhradh (CSL)
CET (UTC+2)
(UTC+1)
Fearann Idirlín .tn
Glaochód +216
An Túinéis

Is tír í an Túinéis (Araibis: تونس) atá suite i dTuaisceart na hAfraice. Is í an Túineis an tíos is faide ó thuaidh in Aifric. Tá teorainn aici leis an Ailgéir, agus an Libia. Tá 10.7 milliún daoine ina gcónaí ann. Is í Túinis an príomhchathair.

Tá an Túinéis mar chuid de chomhaontú comhlachais leis an tAontas Eorpach agus is ballstát den 'Francophonie' í. Tá sí mar ball den Aontas na Magraibe Arabaí, Léig na nArabach agus an tAontas Afracach.

Stair na Tíre[athraigh | edit source]

Faoi Riail An Impireacht Otamánach.

Tharla an céad gabháil Otamánach ar an Túinéis sa bhliain 1534 faoi ceannas Barbarossa Hayreddin Pasha le linn ré Suleiman Ollásach. Bhí ar an Impireacht Otamánach athgabháil a dhéanamh ar an Túineis chun smacht ar an tír a fháil ar ais ón Spáinn sa bhliain 1574. Bhí siad i gceannas ar an tír go dtí gabháil na Fraincaigh sa bhliain 1881.

I dtosach bhí an tír faoi rialtóir (Pasha) ach roimh bhfad is réigiún uathrialaitheach faoi ceannas áitiúil (na 'Beyigh') taobh istigh den Impireacht a bhí ann. Mhair an féinriail seo faoi na Beyigh Hussein idir 1705 go dtí neamhspláchas i 1957. Le linn an thréimhse seo, bhí scothaicme iasachta i gceannas ar an tír agus bhí Tuircis mar teanga gnó an stáit.

Faoi Riail na Fraince.

In 1869, d'fogar an Túinéis go raibh sí bancbriste. Tháinig coimisiún idirnáisiúnta isteach chun geilleagar na tíre a riaradh. Tháinig na Francaigh i gcumhacht le linn na 1880'í. Rinne an Fhrainc ionradh ar an Túinéis in 1881 le thart ar 36,000 saighdiúir. Bhí an Túinéis mar coimirceas de chuid an Fhrainc ón bhliain 1883.

Faoi na Fraincaigh, bhí beim ar áitreabh Eorpach a fhorbairt agus tháinig meadú ar líon na Fraincaigh sa tír. Faoi 1945 bhí 144,000 daone ón Fhrainc sa tír.

Idir 1942 agus 1943 bhí an Túineis mar suíomh de Feachtas na Túinéise. Bhí roinnt catha ann idir An Ais agus na Comhghuaillithe. Is é an Túinéis an t-aon Tír Arabach a bhí faoi forghabháil na Gearmánaigh le linn An Dara Cogadh Domhanda. Bhí na Gearmáinaigh chun cinn i dtósach, ach bhí an lámh in uachtar ag na Comhghuaillithe ar deireadh.

Neamhspláchas.

Bhain an Túinéis neamhsplachas amach sa bhliain 1956. Bhí Habib Bourguiba chun thosaigh san feachtas chun neamhspláchas a bhaint amach. Bhí sé mar céad Uachtarán na tíre tar éis neamhspláchas chomh maith. Is é an gluaiseacht shaolta 'Rassemblement Constitutionnel Démocratique' (RCD) a bhí i gcumhacht sa tír tar éis neamhsplachas a bhaint amach. In 1987 d'fogar doctuirí go raibh Habib Bourguiba ró-thinn chun a bheith mar ceannaire na tíre agus tháinig Príomh Aire Zine El Abidine Ben Ali isteach mar Uachtarán ó 1987 go dtí Earrach na nArabach i 2011. Bhí corbadh curtha ina leth go minic le linn a cheannaireacht. D'áitigh eagraíochtaí idirnáisiúnta ar nós Tarscaoileadh Idirnáisiúnta agus 'Freedom House' go raibh cearta daonna sáraithe ag an rialtas le linn ceannaireacht Ben Ali agus chur sé bac ar obair eagraíochtaí ar son cearta daonna sa tír.

Reabhlóid.

Bhí Reabhlóide na Túinéise ina fheachtas dian easumhlaíocht shibhialta. Bhí na ceardchumann chun cinn sna hagóidí. Bhí na hagóidí seo mar spreagadh d'Earrach na nArabach. Is é bás Mohamed Bouazizi, díoltóir sráide a chur lámh ina bhás fein nuair a chur sé é féin trí thine ar 17 Nollag 2010 toisc go raibh a chuid earraí coigistithe agus é náirithe ag oifigeach bardasach, a bhí mar túsphointe den reabhlóid. Bhí olc ar na ndaoine agus bhí feachtas agóidíocht agus foréigean ar na sráideanna. D'éirigh Uachtaráin Zine El Abidine Ben Ali as oifig ar 14 Eanáir 2011 tar éis 23 bliain mar ceannaire na tíre. Lean na agóidí ar aghaidh go dtí go raibh cosc curtha ar an páirtí a bhí i gcumhacht, an 'Rassemblement Constitutionnel Démocratique'.

Ar an 23ú Deireadh Fómhair 2011 bhí toghchán agus d'fogair breathnóir neamhchlaonta idirnáisiúnta go raibh sé saor agus cothrom. Is é an gluaiseacht 'Ennahda' a bhfuair an méid suíocháin is mó, 90 as 217. Ar 12 Nollaig 2011 bhí Moncef Marzouki, iar-gníomhaí ar son cearta daonna, tofa mar Uachtarán.

Tagairtí[athraigh | edit source]