Rhodri Mawr

Rhodri Mawr
	;
Beathaisnéis
Breith	c. 820 (Féilire Ghréagóra); Oileán Mhanann
Bás	878 ; 57/58 bliana d'aois; Inis Món
Tiarnas Gwynedd
Ríocht Powys
Ríocht Ceredigion
Faisnéis phearsanta
Reiligiún	An Chríostaíocht
Gníomhaíocht
Gairm	monarc, gaiscíoch
Teangacha	An Bhreatnais
Teaghlach
Teaghlach	Teaghlach Gwynedd
Céile	Angharad ferch Meurig
Páiste	Anarawd ap Rhodri, Merfyn ap Rhodri, Cadell ap Rhodri, Tudwal an Bacach
Athair	Merfyn Frych agus Nest ferch Cadell

B'é Rhodri Mawr (nó Rhodri ap Merfyn) an chéad rialtóir sa Bhreatain Bheag a bhain an gradam Mawr ('Mór') amach dó féin, agus an chéad duine a bhain forlámhas amach ar an Bhreatain Bheag, beagnach ina hiomláine. Tugtar 'Rí na mBreatnach' air in Annála Uladh. Níos déanaí, ghlaoigh staraithe éagsúla 'Rí na Breataine Bige' air, cé nach raibh sé riamh in ann an Bhreatain Bheag uile a smachtú agus níor thug daoine comhaimseartha leis an teideal seo dó.

Fear "cumasach ábalta" ab ea Rhodri Rí agus rud úr-nua ab ea é an chuid ba mhó den Bhreatain Bheag a bheith faoi aon shliocht ríoga amháin.^[1]

Ginealach agus oidhreacht

Mac Mherfyn Frych, Rí Gwynedd agus Nest ferch Cadell ó ríshliocht Powys ab ea é, agus fuair sé Ríocht Gwynedd ó oidhreacht tar éis dá athair bás a fháil sa bhliain 844.

Chaith Sedulius Scottus seal ina chúirt thart faoin mbliain 848.^[2]

"Horm, toesech na n-Dubgennti, iugulatus est la Ruadhraigh m. Meirminn righ m-Bretan."

―Annála Uladh, s.a. 856.6^[3]

Tá Horm, taoiseach na nDubhghintlithe maraithe ag Rhodri mac Merfyn rí na mBreatnach.^{[nóta 1]}

Nuair a bhásaigh a uncail, deartháir a mháthar, Cyngen ap Cadell rialtóir Powys, ar oilithreacht go dtí an Róimhe sa bhliain 855, fuair sé Powys le hoidhreacht freisin. Sa bhliain 872, tré thaisme, bádh Gwgon, rialtóir Seisyllwg i ndeisceart na Breataine Bige, chuir Rhodri Ríocht Seisyll leis a fhearainn de bhua a pósadh le Angharad, deirfiúr Gwgon. Seo déanta b'é Rhodri an rialtóir is mó sa Bhreatain Bheag.

"Ruaidhri m. Muirminn, rex Brittonum, du tuidhecht docum n-Erenn for teiched re Dubghallaibh."

―Annála Uladh, s.a. 877.3^[3]

Rhodri mac Merfyn, rí na mBreatnach, do thigheacht chun na hÉireann ar teitheadh roimh Dhubhghallaibh.^{[nóta 1]}

Ar bhás Rhodri Fawr, roinneadh a ghabháltas ar a bheirt mhac Anarawd agus Cadell, agus "ba dhóbair d'aontacht na tíre dul ar neamhní arís", ach leathchéad bliain tar éis bhás Rhodri Fawr bhí níos mó den Bhreatain Bheag faoi smacht mhic Chadell, Hywel Dda, ná mar a bhí ag a sheanathair roimhe.^[1]

"Ruaidhri m. Muirminn, rex Brittonum a Saxonibus interemptus."

―Annála Uladh, s.a. 878.1^[3]

Rhodri mac Merfyn, rí na mBreatnach maraithe ag Sacsanaigh.^{[nóta 1]}

Níor tháinig aon fhilíocht mholta faoi Rhodri Mawr féin aníos chugainn i mBreatnais, cé go mbeifí ag súil leis. Mar sin féin, is thart faoin mbliain 850 a cumadh sraith englynion^{[nóta 2]} atá ar caomhnú i lámhscríbhinn i Llyfr Coch Hergest dar le hIfor Williams, bunaithe ar an ábhar, ar an bhfriotal, ar an meadaracht, agus ar na háiteanna a luaitear iontu. Baineann siad seo le Powys, atá in iarthar agus lár na Breataine Bige, agus le coimhlint idir na Breatnaigh agus fir Mhercia, "go mór mór ag áit darbh ainm Pengwern a bhí suite gairid do Shrewsbury an lae inniu."^[4]

Tá an dán gairid seo le fáil in Annála Uladh ar bhásanna Rhodri agus uaisle eile:^{[nóta 3]}

"Ruaidri Manann, minn n-aine

Aed a crichaib Cinn Tire

Donnchad, domna finn flatha,

Garbsith, minn Macha mine.

O do-ralaim ar m'aire

fu-geir cricha mo cridhe,

lecca h-uara iar n-aire,

baile for Barrfhinn Bile."
―Annála Uladh, s.a. 878.3^[3]

Rhodri Mhanann, mionn áine

Aed ó chríochaibh Chinn Tíre

Donnchad, damhna fionn flatha,

Garbsith, mionn Macha mine.

Ó bheirim ar m'aire

faghraíonn críocha mo chroí,

leaca fuara iar n-aire,

buile ar Bharrfhinn Bile.^{[nóta 1]}

Clann

Anarawd ap Rhodri
Cadell ap Rhodri
Meurig ap Rhodri
Merfyn ap Rhodri
Gwriad ap Rhodri
Tudwal ap Rhodri
Gwyddelig ap Rhodri

Foinsí

Mhuiríosa, Máirín Ní (1972). Gaeil agus Breatnaigh Anallód. BÁC: Clódhanna Teo.

Tagairtí

1 2 Ní Mhuiríosa (1972), lch 14
↑ Breen, Aidan. "Sedulius Scottus (‘the Irishman’)" (en). Dáta rochtana: 03 Bealtaine 2025.
1 2 3 4 "The Annals of Ulster". celt.ucc.ie. Dáta rochtana: 2025-05-02.
↑ Ní Mhuiríosa (1972), lgh 37–38

Nótaí

1 2 3 4 Arna aistriú ag an Uicipéid. Fáilte roimh cheartúcháin.
↑ uatha: englyn .i. véarsa de thrí nó ceithre líne
↑ .i. "Aedh m. Cinadan, rex Pictorum" agus "Garfith m. Mael Brigte, rex Conaille", maille le "Donnchad m. Aedhaccain m. Concobuir"?

[:0-1] 1 2 Ní Mhuiríosa (1972), lch 14

[2] Breen, Aidan. "Sedulius Scottus (‘the Irishman’)" (en). Dáta rochtana: 03 Bealtaine 2025.

[aistrithe-3] 1 2 3 4 "The Annals of Ulster". celt.ucc.ie. Dáta rochtana: 2025-05-02.

[:1-6] Ní Mhuiríosa (1972), lgh 37–38

[aistrithe-4] 1 2 3 4 Arna aistriú ag an Uicipéid. Fáilte roimh cheartúcháin.

[5] uatha: englyn .i. véarsa de thrí nó ceithre líne

[básanna-7] .i. "Aedh m. Cinadan, rex Pictorum" agus "Garfith m. Mael Brigte, rex Conaille", maille le "Donnchad m. Aedhaccain m. Concobuir"?

[1]

[2]

[3]

[nóta 1]

[nóta 2]

[4]

[nóta 3]

f p a Monarcaí Powys
Rítheaghlach Gwerthrynion (circa 400-854)	Gwrtheyrn • Cadeyern Fendigaid • Cadell Ddyrnllwg • Rhyddfedd Frych • Cyngen Glodrydd • Pasgen ap Cyngen • Morgan ap Pasgen • Brochwel Ysgithrog • Cynan Garwyn • Selyf ap Cynan • Manwgan ap Selyf • Eiludd Powys • Beli ap Eiludd • Gwylog ap Beli • Elisedd ap Gwylog • Brochfael ap Elisedd • Cadell ap Elisedd • Cyngen ap Cadell
Rítheaghlach Manaw (854-1063)	Rhodri Mawr • Merfyn ap Rhodri • Llywelyn ap Merfyn • Hywel Dda • Owain ap Hywel • Maredudd ap Owain • Llywelyn ap Seisyll • Rhydderch ap Iestyn • Iago ap Idwal • Gruffydd ap Llywelyn
Prionsaí Mathrafal (1063-1160)	Bleddyn ap Cynfyn • Iorwerth ap Bleddyn • Cadwgan ap Bleddyn • Owain ap Cadwgan • Maredudd ap Bleddyn • Madog ap Maredudd