Dónall Mac Amhlaigh
| Beathaisnéis | |
|---|---|
| Breith | 1926 Gaillimh, Éire  |
| Bás | 27 Eanáir 1989 62/63 bliana d'aois Londain, England |
| Gníomhaíocht | |
| Gairm | dialannaí |
| Teangacha | An Ghaeilge |
Scríbhneoir agus iriseoir Gaeilge ab ea Dónall Peadar Mac Amhlaigh[1] (10 Nollaig 1926 i nGaillimh (gar do Bhearna) - 27 Eanáir 1989 i Northampton, Sasana).[2] Bhí Dónall Mac Amhlaigh ina fhear oibre nó ‘náibhí’ i gcaitheamh a shaoil. Ní raibh aon deis aige briseadh amach as nó ní raibh na hacmhainní aige a thabharfadh deis dó a ghnó féin a thosú.[3]
Saol
[cuir in eagar | athraigh foinse]Dar le cuntas Hutton (dib.ie) ba i Scoil Naomh Uinsionn de Pól, Sráid Anraí, Luimneach (saighdiúir, as Luimneach, ba ea a athair), a bhí Dónall ar scoil ar dtús agus ba mhúinteoir ansiúd (Miss Hanrahan) ba thúisce agus ba mhó a spreag a spéis sa Ghaeilge. Ina dhiaidh sin d'fhreastail sé ar Scoil Fhursa, Gaillimh.[4]
.jpg)
Cé nach raibh an Ghaeilge ó dhúchas aige sa chiall is cúinge, d'fhoghlaim Dónall Mac Amhlaigh an teanga go paiteanta nuair a bhí sé óg. Is ar éigean a d'fheicfeá ar a chuid scríbhneoireachta nach raibh an teanga aige ón gcliabhán.
Sa bhliain 1939, d'aistrigh a mhuintir go Cill Chainnigh, agus go gairid ina dhiaidh sin, d'éirigh sé as an scoil le dul ag obair. Bhí baint aige leis an Réalt agus le Conradh na Gaeilge sa chathair. Chaith sé tamall ar ais i gCnoc na Cathrach ag obair ar fheirm a uncail agus tamaill ag obair i dtithe ósta i nGaillimh Sa bhliain 1947, chuaigh sé sna saighdiúirí, An Chéad Chathlán Coisithe in Arm na hÉireann ar An Rinn Mhór i nGaillimh.
Ceithre bliana ina dhiaidh sin, d'éirigh sé as. Nuair a d’fhág sé an t-arm ní raibh aon obair ar fáil. Obair de chineál ar bith. B’éigean dó dul anonn go Sasana ar an mbád bán ar lorg oibre, mar a rinne an chlann uilig.
Chuaigh Dónall Mac Amhlaigh go Northampton i Sasana in 1951. Bhí post aige ansin mar ghiolla ospidéil agus cónaí air san ospidéal. Is timpeall an ama sin a thosaigh sé ag scríobh scéalta a bhí bunaithe ar ghnáthchúrsaí a shaoil. Sa tionscal tógála agus mar náibhí a bhí sé fostaithe ina dhiaidh sin. D’imíodh sé ó shuíomh go suíomh ag iarraidh jab tógála agus b’fhéidir coinníollacha níb fhearr, ach tríd is tríd, ba mar a chéile iad uilig – obair fhíorchrua, agus drochlóistín le ‘spam’ agus tae lag. Go minic ní bhíodh greim le n-ithe aige. D’iarradh sé déirc ar dhuine a bhí i mbun ceaintín nó caifé agus dá mbeadh an t-ádh leis thabharfaidís pláta le dhá shlis aráin agus muigín tae in aisce dhó.[5] D'fhág an tsaoltaithí seo a lorg ar a chuid scríbhneoireachta ar fad, nó bhí blas láidir dírbheathaisnéise ar gach leabhar leis, cé gur thug sé le fios gur ficsean a bhí iontu.
Sna 1960idí-1980idí, bhí sé ag déanamh píosaí iriseoireachta sna páipéir Ghaeilge agus bhíodh sé ar RTÉ Raidió na Gaeltachta go minic mar comhfhreagraí as an mBreatain. Thuairisc sé cás ‘Seisear Birmingham’ mar shampla. Bhí colún aige in Feasta 1985-87, an colún ‘Litir Shasana’ in Amárach, agus aistí in Inniu, Irish Times, Irish Press, Anois, agus an Irish Post.
Pearsanta
[cuir in eagar | athraigh foinse]B’as an Léana Riabhach, Na Creaga, Co. na Gaillimhe, dá bhanchéile Bríd agus bhí mac agus iníon acu. Ní raibh a chéile sásta cur fúithi in Éirinn riamh.
Ar an 27 Eanáir 1989, bhí Dónall Mac Amhlaigh ar a bhealach go Londain chun sraith léachtaí a thabhairt nuair a tháinig tinneas a bháis air. Bhí sé rothaíocht go dtí an stáisiún traenach i Northampton. Ní raibh sé ar fónamh agus chuaigh sé go dtí lialann, áit a thit sé ina chnap. Bhuail taom croí é.
Scríbhneoireacht
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ba é an chéad leabhar a tháinig i gcló uaidh ná Dialann Deoraí (1960). Ba é an Clóchomhar Teoranta a d'fhoilsigh í. Cur síos a bhí ann ar an saol a bhíodh ag na himircigh óga Éireannacha i Sasana san am sin, agus iad ag dul ó jab go jab agus ó lóistín go lóistín. Ní haon áibhéil a rá go raibh an saol sin thar a bheith crua ar na suímh bhildeála sa mBreatain. Ach ag an am céanna ba é an tionscal tógála agus an méid oibre a bhí le fáil sna cathracha agus sna bailte, a thug saol nua dó agus deis aige cúpla punt a shaothrú agus cuid a chur abhaile chuig a mhuintir.[5]
Deirtear go raibh sé ar an scríbhneoir ab fhearr a thug cur síos ar exodus mór na nÉireannach go Sasana i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, nuair a bhí borradh faoin tionscal tógála sa Ríocht Aontaithe, agus caoi nua á cur ar chathracha na tíre i ndiaidh léirscrios an chogaidh.
Sa bhliain 1962, chuaigh an dara leabhar leis i gcló, Saol Saighdiúra, agus mar is léir ón teideal, cuimhní cinn a bhí ann ó bhlianta Dhónaill san arm.
Thairis sin, d'fhoilsigh sé na húrscéalta Schnitzer Ó Sé, Diarmuid Ó Dónaill agus, go gairid roimh a bhás, Deoraithe, spléachadh nua ar an saol a bhí á chardáil aige i nDialann Deoraí.
Stíl
[cuir in eagar | athraigh foinse]Bhí stíl líofa nádúrtha ag Dónall a thaitheodh leis an bhfoghlaimeoir agus leis an gcainteoir dúchais araon. Thairis sin, bhí sé ag insint faoin gcineál saoil a raibh aithne éigin ag gach Éireannach air, beagnach, go dtí le déanaí - an imirce, an náibhíocht, agus an gheit a bhainfeadh cultúr Shasana as an Éireannach óg. Mar sin, bhí ráchairt ar a chuid leabhar lena lá, agus baintear úsáid astu i dteagasc na Gaeilge in áiteanna i gcónaí.
Luann sé go minic na leabhair a bhíodh a léamh aige – GK Chesterton nó GB Shaw, nó a leithéidí, chomh maith le leabhair Ghaeilge. Bhí suim thar na bearta aige sa méid a bhí ar siúl thart air.
.jpg)
Oidhreacht
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tugtar "Gaelscoil Mhic Amhlaigh", Naíonra Mhic Amhlaigh agus Áras Mhic Amhlaigh i gCnoc na Cathrach, Gaillimh in ómós do Dhónall Mac Amhlaigh.
Saothair
[cuir in eagar | athraigh foinse]- Dialann Deoraí (réamhrá le Niall Ó Dónaill). BÁC: An Clóchomhar, 1960 / An Irish navvy : the diary of an exile. Valentin Iremonger a d'aistrigh go Béarla. Londan : Routledge, 1964.
- Saol saighdiúra. BÁC: An Clóchomhar, 1962.
- An diaphéist. BÁC: FNT, 1963.
- Diarmaid Ó Dónaill : úrscéal. BÁC: An Clóchomhar, c1965.
- Sweeney : agus scéalta eile. BÁC: An Clóchomhar, 1970.
- Schnitzer Ó Sé. BÁC: An Clóchomhar, 1974.
- Beoir bhaile agus scéalta eile . BÁC: An Clóchomhar, 1981
- Deoraithe. BÁC: An Clóchomhar, 1986
Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ i mBéarla, McCauley
- ↑ Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú. “MAC AMHLAIGH, Dónall (1926–1989) | ainm.ie” (ga). An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge (Ainm.ie). Dáta rochtana: 2024-02-19.
- ↑ dib.ie / Seán Hutton. "Mac Amhlaigh, Dónall Peadar". Dáta rochtana: 2026.
- ↑ ainm.ie / Diarmuid Breathnach & Máire Ní Mhurchú. "MAC AMHLAIGH, Dónall (1926–1989)". Dáta rochtana: 2026.
- 1 2 Mairéad Ní Nuadháin (8 Bealtaine 2026). "100 bliain ó shin a rugadh Dónall Mac Amhlaigh, i mbliain an daonáirimh…" (ga-IE). Tuairisc.ie. Dáta rochtana: 2026-05-09.
Naisc Sheachtracha
[cuir in eagar | athraigh foinse]Dialann an deoraí scéalach go fóill féin Curtha i gcartlann 2011-08-12 ar an Wayback Machine, Irish Times, 11 Lúnasa 2009