An tAirm Cathartha na hÉireann

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search
Merge-arrow.svg
Tá sé molta an t-alt seo nó an rannán seo a chumasc le [[Arm Cathartha na hÉireann|Arm Cathartha na hÉireann]]. ([[:Plé:Arm Cathartha na hÉireann|Pléigh]])
Arm Cathartha na hÉireann
Arm Cathartha na hÉireann
  • an tÉirí Amach 1916
  • Cogadh na Saoirse
gníomhach 1913–1947
Ide-eolaíocht Poblachtachas Éireannach

Sóisialachas Marxachas Frith- impiriúlachas

Ceannairí
  • James "Jim" Larkin
  • Jack White
  • Michael Mallin
  • James Connolly
  • Christopher "Kit" Poole
  • Constance Markievicz
Headquarters Halla na Saoirse, Baile Átha Cliath
Baill 1,000+ (1913) c.300 (1916)
Ceangail le
  • Óglaigh na hÉireann
  • Airm Poblachtánach na hÉireann
Deargnaimhde Impearacht na Breataine

Arm na Breataine Constáblacht Ríoga na hÉireann Póilíní Uirbeach Bhile Átha Cliath An lucht tionsclaí

Cathanna/Cogaí
  • An Fhrithúnadh
  • An tÉirí Amach
  • Cogadh na Saoirse
  • Cogadh Cathartha na hÉireann
  • An Cath Baile Átha Cliath


Bunú an Airm[cuir in eagar | athraigh foinse]

Jim Larkin i Nua Eabhrach i 1919

Bhun Séamas Ó Conghaile an tairm cathartha na hÉireann i Halla na Saoirse ar 13ú Samhain 1913.[1][2] Bhí na daoine san airm ag cosaint na daoine a bhí ar stailc I gcoinne William Martin Murphy, daoine frith-ceardchumann agus an stiúthóir comhlachta tram agus nuachtán. [3] Scapaidh an stailc go dtí comhlachta eile agus ghlac ceithre chéad daoine pairt agus bhí fithe cúig daoine ag stailc. [4] Tar eis an fhrithdhúinadh, bhí an tairm lonnithe I dteach Croydon, Marino. D’úsáideann an tairm an teach agus na tailte taobh amiugh an teach. Bhí siad I mbun druileála agus ag máirseáil ar feadh an t-am roimhe an tÉirí Amach.[2] D’fhág Larkin an tír I 1914, agus ina dhiadh sin, bhí Séamas Ó Conghaile an  ardcheannasaí  den tairm.  Chruthaigh Ó Conghaile an tairm mar ba maith leat a thug saoirse poblachtánch tríd foréigin fisiciúil. I 1915, bhí Ó Conghaile ag úsáid do nuachtáin, “The Irish Worker”, agus cuireadh an Rialtas cosc air an nuachtáin, thosaigh sé ag scríobh nuachtán nua, “the Workers Republic”. [4]

Frithdhúnadh 1913 agus James 'Jim' Larkin[cuir in eagar | athraigh foinse]

Bhí daoine mí-shásta le tithe I mBaile Átha Cliath. Bhí siad I do chónaí I tionóntán. Bhí na coinníollcha sláintíochta go dona sa tionóntáin. Mar shampla, bhí 835 daoine I do chónaí I 15 tithe air sráid Henrietta. [5] Bhí na rátaí na heitinne is airde san ilcríoch na hEorpa, bhí John Lumsden a rinne staidéar faoin rátaí. [5] Bhí an dálaí mí-áitrithe mar níl aon scileanna agaibh, d’fhán siad scoil nuair a bhí siad an-óg agus bhí díospóireachtaí a tharla gach lá maidir le cé a bhí ag obair agus cén praghas. Ar ndóigh, ghlac an duine le praghas níos luaithe an post.

           “who lived in appallingly squalid and filthy conditions in tenement flats, mainly around the city centre, the poorest and worst in Europe at the time “ – McIntyre, D lch 22, “Irish Nationalism, Irish Republicanism and the 1916 Easter Rising. [6]

Chuaigh James ‘Jim’ Larkin go dtí Baile Átha Cliath ó mBéal Feirste I 1908 mar bhí sé ag obair le cheardchumann oibrithe na cé (NUDL) . D’úsáideann sé na teaicticí céanna I mBéal Feirste agus Baile Átha Cliath. Rinne an stailc go maith ach, ní maith libh na teaicticí agus chuir siad é go dtí Baile Átha Cliath [5] Tar éis do h-am I mBéal Feirste, bhí ardmheas air Larkin sa chomhluadar ceardchumann.

I mBaile Átha Cliath, bhí na h-oibrithe neamhoillte fágtha gan aon chosaint ar na stiúthóirí comhlachta, mar níl aon cearta do na h-oibrithe. Nuair a bhí drochamhras le hoibrithe ag dul le chéile, chuir an stiúthóir comhlachta na hainmneacha ar an liosta dubh agus níl aon poist do na daoine ar an liosta. Ní maith an NUDL stailc I gcoinne an stiúthóirí comhlachta I mBaile Átha Cliath mar bhí a lán cumhacht a bhí agat ar na daoine ag obair I mBaile Átha Cliath ar an am sin.[7] Thosaigh Larkin ag eagraigh na hoibrithe neamhoillte agus d’fhág Larkin an NUDL agus bhunaigh sé an Ceardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann (Irish Transport and General Workers Union, ITGWU) I 1909. [8][2] Bhí an ITGWU an chéad ceardchumann le hoibrithe le hoibrith neamhoillte agus oillte. Bhí ballríocht íseal idir 1908 agus 1910, ach I 1911, bhuaigh an ceardchumann cúpla stailc transa an tír, I gcondae Sligeach agus Baile Átha Cliath agus bhí an ballríocht ag meadú ó 4,000 go 10,000 idir 1911 agus 1913. [5] Nuair a bhí an fhrithdhúnadh ina bhuaic, d’ionsaigh an Póilíní Uirbeach Baile Átha Cliath na daoine ag stailc ar Sráid Uí Chonaill, agus mharaigh siad beirth daoine agus ghortaigh siad 300 daoine freisin.[9][10] Chríoch an fhrithdhúnadh nuair a d’fhág na hoibrithe an ITGWU agus chuaigh siad ar ais go dtí do bpostanna. Liostail a lán daoine ar an liosta dubh san airm Breatanach mar níl siad ag obair I mBaile Átha Cliath. is é an prionsabail na comhthola ná theip an frithdhúnach ach, is é an t-am deireanach a chuir na stiúthóirí comhlachta ina aghaidh stailc sa bealach a dhearna sibh I 1913.

Seámas Ó Conghaile agus Páirtí an Lucht Oibre[cuir in eagar | athraigh foinse]

Séamas Ó Conghaile

Rhugadh Séamas Ó Conghaile (Béarla: James Connolly) I nDún Éideann nah Alban le tuismitheoirí Éireannacha sa bhliain 1868. [11] Bhí sé I do chónaí I ngeito Éireannach le mílte daoine eile. D’fhreastail sé go dtí bunscoile áitiúil Caitliceach agus d’fhág sé scoil nuair a bhí sé deich mbliana d’aois. Thosaigh sé ag obair mar saothraí, cosúil le do dháid agus do sheanathair. Bhí an geilleagar na hAlban cosúil leis an geilleagar na hÉireann, bhí a lán bochtanas a bhí ann. Nuair a bhí sé ceithre bliana deag d’aois, liostáil isteach an tAirm Breatanach agus thug Séamas ainm mícheart, thug sé an tainm “Reid”. [1] Rinne sé seirbhís in Éireann ar feadh seacht mbliana. Thréig sé an tAirm nuair a bhí do chathlán ag dul go dtí hIndia. Phósadh sé Lillie Reynolds sa bhliain 1890. Nuair a bhí sé pósta, d’oscail sé siopa brógaí agus bhí sé ag obair le ghréasaí bróg ach níl sé go mhaith ar bith. [12]


Bhí suim mór agat san eagraíocht Scottish Socialist Federation. Thosaigh an suim nuair a léigh sé an paimfléad “The present position of the Irish question”. [12] Sa bhliain 1895, bhí Séamas an ardrúnaí sa Scottish Socialist Federation agus thosaigh sé ag obair le Keir Hardle sa Pháirtí an Lucht Oibre I hAlban sa bhliain 1893. [1] Sa bhliain 1895, chuaigh Ó Conghaile agus do chlann go dtí Baile Átha Cliath mar thóg sé an poist ardrúnaí sa chlub Sóisialach Baile Átha Cliath. D’athraigh sé an tainm den chlub Sóisialach Baile Átha Cliath go dtí an Pháirtí Sóisialach Poblachtach na hÉireann, an chéad páirtí sóisialach mhór in Éirinn.[1] Chuaigh sé go Meiriceá idir 1903 agus 1910, agus bhí sé ag obair le grúpaí sóisialach. Nuair a chuaigh sé ar ais, bhí sé ag obair le Jim Larkin agus an ITGWU. Sa bhliain 1912, bhunaigh sé an Pháirtí an Lucht Oibre in Éirinn, an eite polaitíochta den tAirm Cathartha na hÉireann agus an comhdháil ceardchumann na hÉireann. [1] Tar éis an frithdhúnadh, cháin sé an tÓglaigh na hÉireann mar ní dhearna siad aon rud I dtacaíocht na daoine, an ITGWU agus an an tAirm Cathartha na hÉireann.[8][2]

Atheagrú Airm agus Éide[cuir in eagar | athraigh foinse]

D’fhág Larkin go Meiriceá I 1914, agus bhí Ó Conghaile an ard-stiúrthóir den tAirm Catharta na hÉireann. [8] Bhí Ó Conghaile in aghaidh an Chéad Cogadh Domhanda, dúirt sé:

Europe’s working class being slaughtered for the benefit of kings and financiers”  agus “I know of no foreign enemy of this country except the British Government." [12]

Sa bhliain seo freisin, thosaigh an atheagrú den t-airm. Chuir gach ball den t-airm do hainm síos le an Ceardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann. Bhí siad ag smuigleáil gunnaí isteach sa tír ón nGearmáin. [4] Chreid Ó Conghaile is é t-éirí amach an modh níos tapadh agus éifeachtach le saoirse den stáit. Ar an tús, bhí an t-airm grúpa cosaint, ach ansin bhí siad fórsa ionsaithe. Thosiagh Séamas ag crúthú plean leis an t-éirí amach leis an dhá chéad nó dhá chéad caoga saighdúirí sa tAirm Cathartha na hÉireann I d’aonair. D’úsáideann sé do chuid eolais ón t-airm Breatanach agus d’eagraigh sé an t-airm cosúil leis an t-airm Breatanach freisin. [12][6] Tá difríocht mhór idir tÓglaigh na hÉireann agus an tAirm Cathartha na hÉireann, is é na huimhreacha agus an idé-eolaíocht. Scríobh Ó Conghaile faoi an béim a chur an t-airm ar an lucht oibre.

“An armed organisation of the Irish working class is a phenomenon in Ireland. Hitherto the workers of Ireland have fought as parts of the armies led by their masters, never as a member of any army officered, trained and inspired by men of their own class. Now, with arms in their hands, they propose to steer their own course, to carve their own future.” – Séamas Ó Conghaile, workers’ republic, 30ú Deireadh Fomhair 1915.  [13]

I 1915, thosaigh sé ag obair leis an tÓglaigh na hÉireann agus an Bráithreachas Phoblacht na hÉireann (Irish Republican Brotherhood) [14]agus I mí Eanáir, thosaigh said ag crúthú plean le chéile.[12]

Éide i 1916
bratach an tAirn Catharta na hÉireann


Tá na héide dúghlas, le hata dúghlas freisin, agus suaitheantas leis an lámh dhearg air. [15] Bhí na héide costasach, agus bhí bandaí gorma ar a muinchillí acu agus bhí an banda dearg leis an oifigeach. Mháirseáil faoin bratach an Céachta agus na Réaltaí. Tá an bratach glas le Céachta agus na Réaltaí air nó spéir-ghorm le realtaí sa cruth an céachta. [4] Is siombal é leis an saoirse Éireannach idir an talamh agus na réaltaí. D’úsáideann Sinn Féin, Ógra Sinn Féin agus an Pháirtí Phoblachtach Sóisialaí na hÉireann. Tá Ógra Sinn Féin, Gluaiseacht Phoblachtach Sóisialaí na hÓige agus Pháirtí an Lucht Oibre Óige. [4]

An tÉirí Amach 1916[cuir in eagar | athraigh foinse]

Ar Luan 24ú Aibréan, ghlacadh dhá chéad agus fiche saighdúirí (fiche a hocht bean) páirt san Éirí Amach. Bhí níos mó daoine as an tAirm Cathartha ag troid sa Choláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn agus Faiche Stiabhna. Bhí Micheal Mallin I gceannasaíocht le Constance Markievicz. Bhí grúpa eile ag troid le Caisleán Bhaile Átha Cliath agus Halla na Cathrach, Baile Átha Cliath.[16] Bhí Séamas Ó Conghaile ceannfort den briogáid Baile Átha Cliath agus throid sé isteach an Ard Oifig an Phoist le do mhac, Rory. [17] Bhí Sean Connolly a chéad duine a mharaigh aon daoine agus an chéad duine a fhuair bás san Éirí Amach, agus b’fhuair aon duine dhéag bás, cuigear i gCaisleán Bhaile Átha Cliath agus Halla na Cathrach, cuigear i gColáiste Ríoga na Máinleá in Éirinn agus Faiche Stiabhna agus duine amháin isteach an Ard Oifig an Phoist. [4] D’fhan sé in ordú tar éis piléar I do rhúitín. [12] Thug sé é féin agus an tAirm suas do Ginearál Maxwell tar éis an cathanna le sráid Moore ar 29ú Aibréan, tar éis cúig lá ag troid.

Tar Éis Éirí Amach na Cásca[cuir in eagar | athraigh foinse]

Rinneadh iad a imtheorannú tar éis an tÉirí Amach, bhí daoine sa Churraigh, agus bhí an chuid is mó I Frongoch, sa Bhreatain Bheag. [4] Chaith siad  idir ní mí no bliain amháin. Cuireadh faoi thriail armchúirte é Séamas agus na seisear sínitheoirí an Fhorógra eile agus bhí an fíorasc ciontachta a thabhairt. Cuireadh chun báis é as tréas agus ceannairc in aghaidh an riail na Breatanach in Éirinn.[18] Bhásaigh sé sa chlós I bPrisún Chill Mhaighneann I mBaile Átha Cliath ar 16ú Bealtaine. Roimhe an bású, bhí Séamas I gCaisleán Bhaile Átha Cliath agus an lá roimhe an bású, chuaigh sé go dtí Prisún Chill Mhaighneann.[2] Bhí conspóid tarraingthe ag an gcinneadh mar fuair sé gortú ba thrúig bháis do, agus d’inis na dochtúirí beidh sé bás tar éis dhá lá eile ar aon nós. [1] De bharr an cinneadh sin, bhí an gnáth pobail feargach agus thug siad tacaigh leis an daoine a throid agus a fhuair bás. Anois, tá Séamas Ó Conghaile curtha san uaigh comórtha lena triúr deag daoine eile a fuiar bhás I bPrisún Chill Mhaighneann. Bhí an uaigh I bPríosún Chnoc an Arbhair. [19]

Tar éis an tÉirí Amach, bhí an tAirm níos beaga. Thosaigh a lán daoine ag troid isteach an An tAirm Poblachtánach na hÉireann agus d’fhan daoine san arm cathartha agus rinne siad obair bhleachtaireachta agus bolscaireachta. Tar éis an Conradh Angla-Éireannach, bhí siad in aghaidh an Chonartha. Le linn na dtríochaidí agus na ndaichidí bhí an t-airm beo, ach scoilt an t-airm sa bhliain 1934. [4] Bhí an tórramh le Jim Larkin an teacht os comhair an phobail deireanach den t-airm sa bhliain 1947.

Lean an Cheardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann agus chuaigh siad I gcomhcheangail le ceardchumann eile tríd na dtríochaidí go dtí na hochtóidí.

1938: Dublin Coal Factors' Association, Dublin United Tramway and Omnibus Inspectors' Association

1941: Limerick Corporation Employees' Union

1943: Tipperary Workingmen's Protective and Benefit Society

1950: Cumann Teicneori Innealoireachta

1953: Clothing Workers' Union (Derry)

1976: National Union of Gold. Silver and Allied Trades

1977: Irish Shoe and Leather Workers' Union (Dundalk)

1979: Irish Actors Equity Association

1981: Irish Racecourse Bookmakers' Assistants' Association

1982: Irish Federation of Musicians and Associated Professionals [8]


Foinsí[cuir in eagar | athraigh foinse]


  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 "James Connolly" (31ú Márta). Dáta rochtana: 31ú Márta.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 Matthews, Ann (2016) "The Irish Citizen Army" , Mercier Press, Cork
  3. "William Martin Murphy". Dáta rochtana: 31ú Márta.
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 "Irish Citizen Army". Dáta rochtana: 31ú Márta.
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 "Dublin Lockout". Dáta rochtana: 31ú Márta.
  6. 6.0 6.1 McIntyre, D (2015) “Irish Nationalism, Irish Republicanism and the 1916 Easter Rising", The Shara Press, Clontarf
  7. "HIstory Ireland: 1913 Lockout". Dáta rochtana: 31ú Márta.
  8. 8.0 8.1 8.2 8.3 "Irish Transport and General Workers Union". Dáta rochtana: 31ú Marta.
  9. "The Irish History: Labours Bloody Sunday". Dáta rochtana: 31ú Márta.
  10. "The Labour Party". Dáta rochtana: 31ú Márta.
  11. "Vicipéid: Séamas Ó Conghaile". Dáta rochtana: 31ú Márta.
  12. 12.0 12.1 12.2 12.3 12.4 12.5 "rte century Ireland: James Connolly". Dáta rochtana: 31ú Márta.
  13. Connolly, J (30th October 1915) "The Workers Republic" , Liberty Hall, Dublin
  14. "Irish Republican Brotherhood". Dáta rochtana: 31ú Márta.
  15. McNally, M & Dennis, P: "Easter Rising 1916: Birth of the Irish Republic" Osprey Publishing
  16. McAuliffe, M, (2016) "RCSI Surgeons and Insurgents:RCSI and the Easter Rising", RCSI, Dublin
  17. "Easter 1916 Signatories: James Connolly". Dáta rochtana: 31ú Márta.
  18. Matthews P.J, et al. Institiúid na hÉireann / The Ireland Institute (2005) "The Republic: a Journal of Contemporary and Historical Debate: Part Two"
  19. "Arbour Hill Prison". Dáta rochtana: 31ú Márta.