Príomhghobharnóir na hÉireann

Ba é an príomhghobharnóir an t-oifigeach sinsearach i riarachán Chaisleán Bhaile Átha Cliath, a choinnigh riail Shasana agus na Breataine in Éirinn ó na 1170idí go 1922. Ba é an príomhghobharnóir leasrí an mhonarc Shasanach (agus níos déanaí an mhonarc Bhriotanach) agus ba é a bhí i gceannas ar Ríchomhairle na hÉireann. I dtréimhsí áirithe ba eisean a bhí i gceannas go héifeachtach ar an riarachán, gan aon duine faoi réir an mhonarc amháin; i gcásanna eile ceannaire, mar dhea, a bhí ann, agus ba iad daoine eile a bhí i mbun na cumhachta.

Córas ainmnithe

Is scáth-théarma é "Príomhghobharnóir" nó "Chief governor" a raibh tóir ar leith ag staraithe an ochtú haois déag, Walter Harris agus John Lodge, air agus a úsáideadh go forleathan ina dhiaidh sin ag go leor staraithe agus i reachtaíocht éagsúla. Úsáideadh é ó am go ham roimhe sin.] Ceapadh príomhghobharnóirí faoi theidil éagsúla, an chuid is coitianta díobh ná:

An Príomhghiúisteoir, (Béarla: Chief justiciar) (13ú - 14ú haois)
Leasionadaí an Rí, (Béarla: King's lieutenant) (an 14ú-16ú haois)
Fear Ionaid, (Béarla: Lord Deputy) (15ú-17ú haois)
Seanascal nó Ard-Leifteanant ,(Béarla: Lord Lieutenant) (1660–1922). Nó go hoifigiúil, Leifteanantghinearál agus Ard-Ghobharnóir,[5] agus a thugtar air sa ghnáthchaintar; an Leasrí (Viceroy) Duine mór le rá ab ea bean chéile an tSeanascail,i séasúr sóisialta na hÉireann.

I measc na dteideal nach bhfuil chomh coitianta tá prócadóir (procurator) agus gubernator an teideal sealadach maor (custos) nó coimeádaí.

Uaireanta d’fheidhmigh daoine aonair le teidil éagsúla ag an am céanna. Sa chás sin, ba é seo a leanas an t-ord tosaíochta: leifteanant > giúisteoir > coimeádaí/maor > leas leifteanant > leasghiúisteoir.

Foráladh leis an tAcht Léiriúcháin 1889 (Interpretation Act 1889) go bhfolaíonn an abairt “The expression "Lord Lieutenant" includes Lords Justices or other Chief Governor or Governors of Ireland for the time being.' Ina dhiaidh sin, sna hAchtanna um Athbhreithniú an Dlí (Statute Law Revision Acts), gearradh foirmlí mar "the Lord Lieutenant or other Chief Governor or Governors of Ireland" , an tArd-Leifteanant nó Príomh-Ghobharnóir nó Príomh-Ghobharnóirí eile na hÉireann ó achtanna parlaiminte níos sine, ag caighdeánú go dtí "the Lord Lieutenant" (Tiarna Leifteanaint) amháin.[8]

Stair

In Éirinn Normannach mar a bhí i Sasana, chomhcheangail príomhghiúisteoir feidhmiúcháin agus breithiúnacha. Scar oifig bhreithiúnach Thiarna Príomh-Bhreitheamh na hÉireann níos déanaí ó oifig an phríomhghobharnóra. Sa chúigiú haois déag, thosaigh príomhghobharnóirí, go háirithe Iarlaí Chill Dara, ag tabhairt faoi thionscnaimh i bParlaimint na hÉireann a bhí contrártha le mianta chúirt Shasana. Spreag sé sin gur ritheadh Dlí Poynings sa bhliain 1495 chun dlíthe na hÉireann a chur faoi réir leasú agus crosadh ag Ríchomhairle Shasana. Ó 1569 go 1672, bhí cuid mhaith den talamh faoi dhlí míleata agus bhí teachtaí réigiúnacha ag Fear Ionaid an Rí i dlínsí Uachtarán Tiarna na Mumhann agus Chonnachta. Ó Chogaí Rí Liam go dtí Bunreacht 1782, ba uasal Briotanach é an Fear Ionaid nach dtagadh go hÉirinn ach gach dhá bhliain, go hÉirinn ach gach dhá bhliain, nuair a bhí an Pharlaimint i mbun seisiúin; ba é an príomhról a bhí aige ná reachtaíocht a stiúradh tríd an bParlaimint. Dhéanadh triúr Tiarnaí Phríomh-Bhreitheamh ex-officio ionadú in asláithreachtaí Ionadaí an Rí. Sa bhliain 1757 bhí Iarla Chill Dara (1ú Diúc Laighean ina dhiaidh sin) ar dhuine de na dTiarnaí Príomh-Bhreitheamh agus bhí súil aige go gceapfaí ina Leas-Ionadaí aonarach é, ach tugadh gonc dó.

Tar éis Achtanna an Aontais 1800, cuireadh deireadh leis an bParlaimint agus rinne Príomh-Rúnaí na hÉireann an riarachán polaitiúil. Bhí ról an Fhir Ionaid searmanasach agus bhí glaonna ann go gcuirfí deireadh leis. Bhí cónaí air sa Lóiste Leasríoga ar feadh a théarma, ach níor ceapadh aon Éireannach ann go dtí an Bíocunta FitzAlan i mbliain dheireanach na hoifige. Le linn Chogadh na Saoirse in Éirinn, rinne an Tiarna French iarracht ról níos gníomhaí a choinneáil, ach diúltaíodh dó. Chruthaigh Acht Rialtas na hÉireann 1920 Tuaisceart Éireann agus Deisceart Éireann ach choinnigh sé Fear Ionaid an Rí amháin don dá cheann. Nuair a tháinig Saorstát Éireann in áit an Deiscirt i mí na Nollag 1922, cuireadh an Fear Ionaid as oifig agus rinneadh a chuid cúraimí a roinnt idir Seanascal Shaorstát Éireann (a cuireadh ar ceal i 1936) agus Gobharnóir Thuaisceart Éireann (a cuireadh ar ceal i 1973).

Liosta

Tagairtí

Connolly, SJ, ed. (2011-02-24). The Oxford Companion le Stair na hÉireann (2ú eag.). OUP Oxford. sv "justiciar", "leifteanant rí", "tiarna leas-ionadaí", "tiarna leifteanant". ISBN 9780199691869 .
Duncan (11 February 2015). "Ireland's Lord Lieutenant: '...a fount of all that is slimy in our national life'" (PDF). Century Ireland (47). Dublin: Raidió Teilifís Éireann.
Edwards, RW Dudley; O'Dowd, Mary (2003-11-13). “Riarachán lárnach sibhialta na hÉireann” . Foinsí do Stair na Nua-Ghaeilge 1534–1641 . Preas Ollscoil Cambridge. ISBN 9780521271417 . Aisghabháil 6 Meán Fómhair 2016 .
Grey, Peter; Purdue, Olwen (2012). The Irish Lord Lieutenantancy: c.1541–1922 . Preas Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. ISBN 9781906359607 .
Morgan (Winter 1999). "Overmighty officers: the Irish lord deputyship in the early modern British state". History Ireland 7: 17–21. Dáta rochtana: 6 September 2016.
Otway-Ruthven (1965). "The Chief Governors of Mediaeval Ireland". The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland 95: 227–236.
Richardson, Henry Gerald; Sayles, George Osborne (1963). "Réamhrá". Riarachán na hÉireann, 1172–1377 . Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair do Choimisiún Lámhscríbhinní na hÉireann .
- athchlóite i Richardson (1980). "The Administration of Ireland: Introduction (Reprint)". Analecta Hibernica: i-x, 1–69. Irish Manuscripts Commission.
Wood (1921–24). "The Office of Chief Governor of Ireland, 1172–1509". Proceedings of the Royal Irish Academy, Section C 36: 206–238.
Wood (1935). "The Titles of the Chief Governors of Ireland". Historical Research 13 (37): 1–8. doi:10.1111/j.1468-2281.1935.tb00065.x. ISSN 0950-3471.

Luanna