An Ghraonlainn

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search
Infotaula de geografia políticaAn Ghraonlainn
Kalaallit Nunaat (kl) Cuir in eagar ar Wikidata
Bratach na Graonlainne Armas na Graonlainne
Bratach na Graonlainne Cuir in eagar ar Wikidata Armas na Graonlainne Cuir in eagar ar Wikidata
Greenland 42.74746W 71.57394N.jpg
Cuir in eagar ar Wikidata

Aintiún Nunarput utoqqarsuanngoravit Cuir in eagar ar Wikidata

Suíomh
Greenland (orthographic projection).svg
 72°N 40°W / 72°N 40°W / 72; -40
Stát ceannasachRíocht na Danmhairge Cuir in eagar ar Wikidata

Príomhchathair Nuuk Cuir in eagar ar Wikidata
Daonra
Iomlán 56,081 (2020) Cuir in eagar ar Wikidata
Teanga, nó leagan teanga Graonlainnis Cuir in eagar ar Wikidata
Tíreolaíocht
Cuid de Ríocht na Danmhairge agus Meiriceá Thuaidh Cuir in eagar ar Wikidata
Achar dromchla 2,166,086 km² Cuir in eagar ar Wikidata
Ar theorainn le
Sonraí stairiúla
Leanann sé/sí County of Greenland, Denmark (en) Aistrigh Cuir in eagar ar Wikidata
Cruthú Bealtaine 1, 1979
Eagraíocht pholaitiúil
Córas rialtais monarcacht pharlaiminteach Cuir in eagar ar Wikidata
Comhlacht reachtach Inatsisartut (en) Aistrigh Cuir in eagar ar Wikidata
• Ceannaire stáit Margrethe II na Danmhairge Cuir in eagar ar Wikidata
• Prime Minister of Greenland (en) Aistrigh Cuir in eagar ar Wikidata Múte Bourup Egede (Aibreán 23, 2021) Cuir in eagar ar Wikidata
Eacnamaíocht
Airgeadra krone na Danmhairge Cuir in eagar ar Wikidata
Aitheantóir tuairisciúil
Lonnaithe i gcrios ama
Fearann Idirlín barrleibhéil .gl Cuir in eagar ar Wikidata
Glaochód +299 Cuir in eagar ar Wikidata
Uimhir theileafóin éigeandála 112 Cuir in eagar ar Wikidata
Fuaimniú Cuir in eagar ar Wikidata
Eile

Suíomh gréasáin naalakkersuisut.gl Cuir in eagar ar Wikidata

Tír fhéinrialaitheach taobh istigh de Ríocht na Danmhairge í an Ghraonlainn (Danmhairgis: Grønland nó an "Tír Ghlas"; is é is brí leis an ainm Graonlainnise Kalaallit Nunaat ná Tír na nGraonlannach). Tá an Ghraonlainn suite taobh thoir d'oileánra Cheanada, agus d'fhéadfá a rá gur cuid de Mheiriceá Thuaidh í ar chúiseanna tíreolaíochta agus geolaíochta. As na tailte arb iad tuaisceart Cheanada iad inniu a tháinig na Graonlannaigh féin, na céadta bliain ó shin. Tá baint pholaitiúil ag an nGraonlainn leis an Eoraip - leis na tíortha Lochlannacha, an Danmhairg ach go háirithe - le míle bliain anuas, áfach. Is í an Ghraonlainn an t-oileán is mó sa domhan nach ilchríoch é, agus is í an tír is teirce daonra fosta.

Tháinig na hIonúitigh go dtí an Ghraonlainn timpeall ar chúig mhíle bliain ó shin. I dtús an dara mílaois i ndiaidh bhreith Chríost a shocraigh na chéad Lochlannaigh síos ar chóstaí an oileáin, ach ní raibh siad in ann a n-áitreabh a bhuanú san oileán. Tháinig grúpa nua Ionúiteach go dtí an Ghraonlainn sa 13ú haois, agus thréig sliocht na Lochlannach a n-áitreabh sa 15ú haois. I dtús na hochtú haoise déag, áfach, tháinig na Lochlannaigh ar ais go dtí an t-oileán, agus d'fhógair na Danmhargaigh gur leosan an Ghraonlainn.

Sa bhliain 1814, fuair an Ghraonlainn stádas coilíneachta. I mBunreacht na Danmhairge sa bhliain 1953 a leagadh amach an stádas atá ag an nGraonlainn inniu, is é sin, is ceann de na tíortha í ar comhpháirteanna iad de Chomhlathas na Ríochta, nó Rigsfællesskabet. Tá stádas cosúil ag Oileáin Fharó freisin. Sa bhliain 1979, bhronn an Danmhairg rialtas dúchais ar an nGraonlainn.

Is iad an Ghraonlainnis agus an Danmhairgis araon na teangacha oifigiúla. Le fírinne trí theanga Eiscimeacha a labhraítear sa Ghraonlainn - an leagan oifigiúil den Ghraonlainnis, an Ghraonlainnis Thoir, tunumiit oraasiattunumiisut, agus an chanúint a bhaineann leis an gceantar timpeall ar Qaanaaq in iarthuaisceart an oileáin. Is í an chanúint oifigiúil atá ag formhór mór na nGraonlannach, agus níl ach míle nó cúpla míle cainteoir ag aon cheann den dá chanúint eile, ach san am chéanna, tá siad chomh difriúil leis an leagan oifigiúil is gur féidir a rá nach canúintí iad ach teangacha scartha. Maidir leis an Danmhairgis, tá sí ag 12 % de mhuintir an oileáin ó dhúchas. Ábhar riachtanach staidéir é an Béarla sna scoileanna, agus é go líofa ag go leor sa Ghraonlainn.

Bailte móra[cuir in eagar | athraigh foinse]

Baile mór atá i gceist sa Ghraonlainn má sháraíonn daonra an áitribh leathmhíle duine. Is í príomhchathair na Graonlainne, Nuuk (Danmhairgis: Godthåb), an ceann is mó acu, agus níl ach 15,500 duine ina gcónaí ansin féin.

  • Aasiaat (Egedesminde), trí mhíle duine
  • Ilulissat (Jakobshavn), ceithre mhíle go leith de dhaoine, an tríú baile is mó sa Ghraonlainn
  • Ittoqqortoormiit (Scoresbysund), leathmhíle duine. I dtimpeallacht Ittoqqortoormiit a labhraítear an chanúint Oirthearach, nó an teanga tunumiit oraasiat.
  • Kangaatsiaq, timpeall ar shé chéad duine
  • Maniitsoq (Sukkertoppen), dhá mhíle agus seacht gcéad duine, an séú háitreabh is mó sa Ghraonlainn.
  • Nanortalik, míle go leith de dhaoine
  • Narsaq, míle is sé chéad duine
  • Narsarsuaq, céad go leith duine. Lárionad tábhachtach turasóireachta é Narsarsuaq
  • Nuuk (Godthåb), príomhchathair na Graonlainne
  • Paamiut (Frederikshåb), míle is sé chéad duine
  • Qaanaaq (Thule), sé chéad duine. Timpeall ar an áit seo a labhraítear canúint ar leith de chuid na Graonlainnise freisin.
  • Qaqortoq (Julianehåb), an ceathrú baile mór is mó daonra, nó tá breis is trí mhíle duine ina gcónaí ansin.
  • Qasigiannguit (Christianshåb), míle is dhá chéad go leith de dhaoine.
  • Qeqertarsuaq (Godhavn). Tá naoi gcéad duine ina gcónaí anseo. Tá an baile mór suite ar chósta theas Oileán Disko, oileán mór ar chósta thiar na Graonlainne, agus is é Qeqertarsuaq ainm an oileán freisin i dteanga na tíre.
  • Sisimiut (Holsteinsborg), an dara háitreabh is mó daonra sa Ghraonlainn, nó tá cúig mhíle go leith de dhaoine ina gcónaí ansin.
  • Tasiilaq (seanainm: Ammassalik, nó Angmagssalik de réir an tseanlitrithe). Tá beagnach dhá mhíle duine ina gcónaí ansin, agus mar sin, is é an t-áitreabh is mó ar chósta thoir na Graonlainne.
  • Upernavik, breis is míle duine
  • Uummannaq, míle is trí chéad duine

Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]