Pompeii

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.

Pompeii.

Cúlrach:

Pompeii a bhí ann. Bhí sí suite in aice le Naples i gCampania san Iodáil. Bhí bolcán sa sléibhse in aice leis an cathrach. Sleibhe Vesuvius an ainm a bhí air. Bhí 11,000 daoine róimh a tharla an bolcán. Bhí córas uisce casta (complex water system), amfaitéatar, giomnáisiam agus clé ag Pompeii. An teanga a bhí labhartha (spoken) is mó i bPompeii ná, Laidin ach bhí Gréig labhartha freisin. Tháinig an uisce a d'ól siad ó hAqua Augusta (Naples) thógtha i 20 RC trí Aigrip; thóg an príomh-líne uisce don cúpla bailaí eile freisin, agus sa deireadh an bhunáit Chabhlaigh ag Misenum. Is é an castellum i bPompeii bhuanaithe an-mhaith agus baineann eolas den líonra dáileadh (distribution network) agus a rial (plural) leis.

Ceapann taighdeoirí go raibh an baile fhothaigh sa 6ú nó 7ú haois RC trí na hOsci nó hOscanaí. Tháinig sé faoin rial de Róimh san 4ú haois RC agus bhí chloígh agus (became a) coilíneacht Róimh i 80 RC tar éis tháinig sé bainteacht le reibiliún mí-rathúil in aghaidh an poblacht na Róimh. Ag an ám den scriosadh, 160 bliana níos deanaí, bhí an daonra timpeall 11,000 daoine. Sa 5ú haois RC, chloígh (conquered) na Samnites é agus gach baile eile i gCompania. Tar éis na cogadh (plural) Samnite (4ú haois RC), bhí Pompeii d'éigean (forced) chun an stádas de Socium de Róimh a glac (accept). Sa 4ú haois bhí sé daingnithe. D'fhan Pompeii dílis do Róimh i rith an Dara Cogadh Púnacha.

Thóg Pompeii páirt sa cogadh gur thionscain na bailaí de Campania in aghaidh Róimh, ach i 89 BC bhí sé cuirtear faoi léigear trí (by) Sulla. Cén go bhfuil (even though) chabhradh na feadhainí den léig na sochaí, Lucius Cluentius I gceannas, i 80 RD ghéilleadh siad mar ní raibh aon rogha acu tar éis an concas de Nola, ag thógáil talamh agus sealúchas do a lán arsaí na Sulla, nuair a bhí na daoine a chuaigh in aghaidh Róimh ciceáilte as a teachanna. Tháinig sé coilíneacht Róimh leis an ainm de Colonia Cornelia Veneria Pompeianorum. Tháinig an baile pasáiste tábhachtach le haghaidh earraí a shroic trí muir agus chuaigh sé go dtí Róimh nó Íodail deisceartach le taobh an balach Appian áitiúil.

Reiligiun: D'adhradh (worshipped) an cuid is mó de na daoine i bPompeii i ngach sagas díthe go háiraithe Iúpatar, Iúnó, Minéirve agus Appalló. An teampall is sine a bhí i bPompeii ná, teampall a ceaptar go raibh le Minéirve é. Bhí scrín ag morn daoine i bPompeii don diadh a chreid siad in. Dé gnáth bhí scrín(plural) suite in aice leis an chistin mar cheap siad gur ndéarna na dhíthe cinnte go raibh bia i gcónaí acu. Dé gnáth thóg siad fíon agus cacaí milis do na dhíthe mar ofráilí. Bhí na botharaí (roads) ag dul as Pompeii línte le corpanna mar ní raibh céad acu daoine a adhlaic sa ballaí an Pompeii.

Trádáil: Foinse maith go raibh fíon impórtáilte ó Pompeii ná na déantáiní a tháinig ó buídeal fíon. Mar sin, bhí fíonghort (plural) iontach tábhachtach don geilleagar Pompeii. Bhí na ilchotitheach talamh (plural) in aice le Pompeii rí-éifeachtúil agus go minic in ann níos mó a dhéanamh ag thóigail dreasacht do na fíonlann (plural) chun iad féin a suigh (establish). Nuair a bhí fíon easpórtáil don geilleagar Pompeii, ceaptar go raibh an tromlach de earraí tamhaíoch táirgthe (in) cainníochtaí (quantities) ábhartha don tomhaltas cathair.

Bhí na lucht cónaithe i bPompeii muinteartha le crith talún mionúr. Scríobh Pliny Óg gur nach raibh creathán talún (alarming) mar ní raibh siad taithigh ach ag an 5ú de mhí feabhra 62AD, bhí crith talún iontach dian gur ndéarna a lán damáiste timpeall an donnrua agus (particularly) do Pompeii. Creidtear (It is believed) go méic an crith talún cláraithe idir 5 agus 6 ar an scála Richter.

Bhí teampall (plural), teachanna, droicheadaí agus botharaí scroista. Chreidtear go raibh beagnach gach tógáil crochta. Rialaithe ainrialtacht sa laethanta tar éis an crith talún, plá (plagued) (aimsir chaite) goid agus gorta na marthanóirí. San (in the) ám idir 62 agus an brúchtadh i 79AD, bhí píosa atógáil déanta ach phós ní gach píosa damáiste deisiú (aimsir chaite) ag an ám den brúchtadh. Níl a fhios againn cén mhéad ach bhug a lán daoine go dtí cathairí eile laistigh den Impireact na Róimhe nuair a d'fhan daoine eile agus atógtha.

Siamsaíocht: An Chlub Troid: An tábhachtach den Amfaitéatar.

Bhí an Amfaitéatar iontach tábhachtach mar, bhí an siamsaíocht is mó a bhí gean air. Bhí na iomaitheoirí, a bhain siad taitneamh as, ultrai-foréigneach réimsiú ó gliaire in aghaidh gliaire chuig comhraic a chuir firanna in aghaidh ilchineálach ainmithe dainséarach. Go minic chuaigh na troideanna ar aghaidh le haghaidh dhá nó trí laethanta. Tháinig a lán daoine san aramh daoine ó cathrach eile in aice leis. Uarinteanta bhí troideanna sa slua. Uair amháin bhí troid iontach mhór a tharla idir an lucht fhéacana Pompeii agus an cathrach áitiúil Nuceria agus mar sin bhí an Amfaitéatar dúnta le haghaidh deich bliana.

Siamsaíocht eile a bhí ann ná taibhiú amharchlannach (theratical performance). Bhí siad níos cruimh ná an club troid. Bhí téatar amháin i bPompeii agus bhí sé iontach sean. Bhí sé tógtha sa 2ú haois sa stíleáil Ghréig agus ansin méadithe sa tréimhse Ágastach chun é a dhéanamh feach níos mó mar téadtar Róimh. Bhí fuirseoireachteanna (comedies) thaibhléirigh (performed) ansin. Ceaptar go raibh an-mheas don dramaíochtaí mar bhí a lán péintéireachtaí (paintings) déanta faoi sin.Bhí dramíocht an-thábhtach i saol morn daoine mar sprag na daoine cailiúila mar an aithnidiúil dramádóir Gréig, Menander.

Tithe: Bhí na tithe déanta as ilchineálach carraigeacha áitiúil, clúdaithe le plástar agus mhaistigh an-mhaith (depending) an méid airgead ag an duine. Bhí na tithe deánta iontach áitiúil lena chéile agus díreach suas in aghaidh leis an sráid. Bhí cloch chora le fáil le haghaidh siúil trasna an bóthoir chun an salachar a seachaint. Bhí dhá stóir ag cúpla tithe ach ní raibh sé coimín. Bhí na urláraí déanta as coincréiteach agus dé gnáth bhí na fuinneogaí dúnta trí comhlaí adhmaid. Bhí gabháil an-mhór do dhíthe le haghaidh daoine poloticiúil agus bhí siopaí ag taistéal do na ceannaí os comhair a tithe in aghaidh an sráid.

Ach bhí Cúpla eilimintí i gcuid is mó de na tithe. Nuair a chuaigh siad isteach béidh (there would be) conair beag gur ndeachaidh isteach chuig an Aitriam. Ba seomra an-mhór, láir é an Aitriam a bhí timpeallaithe le seomraí beaga. An gné is mó den Aitriam ná an Implúiviam nó ciste beag chun uisce báistí a tiomsaigh, gur (thitfá) síos oscailte comhfhreagach sa díon. D'oscail sé go dtí an áit gabháil. D'oscail sin ar an peirstíl nó gairdín mór faoin spéir. Bhí gairdín níos beaga faoin spéir ag an cúl den teach ag na teachanna gan peirstíl dé gnáth. Bhí an cuid is mó de na tithe difriúil mar ní raibh aon chúlgairdín ann i bPompeii ach d'úsáid siad a Aitriam chun a spás persona a fháil. Bhí an peirstíl agus an aitriam timpeallaithe le seomraí beaga eile úsáidtear mar seomraí codhlaí, seomraí bia, cistiní, seomraí stóráil agus uaireanta dabhadh. Go minic bhí siopaí le taobh os comhair na tithe (that would have) freagair oscailte don sráid. Uaireanta na siopaí nó na seomraí thar iad sin, bhí ar cíos (rented) agus bhí comhartha dathannach (painted) ar na mballaí. Bhí glé-dathanna úsáidtear le haghaidh an péintéireacht agus bhí múrphictiúr fothaigh de a lán tithe. Dathannach (painted(tharraingt?)) siad díreach ar na mballaí ná ag dathannach ar páipier.


An fórum: Ba ea fóram, cearnóg poiblí (in a) (municipium) Rómhánach, nó aon (civitas) le haghaidh díol earraí m.sh, áit aonaigh. Bhí a lán fóram (plural) fhirgnigh (constructed) ag áiteanna iarghúlta le taobh (by the) giúistís freagrach don bhotháir, go raibh a fóram an síothlú (settlement) ag an log agus go raibh a ainm féin m.sh Fóram Popili nó Fóram Livi.


An teampaill de Ísis:

Ceann amháin den bhuanaithe is fearr (best preserved) teampall (plural) i bPompeii ná an teampall de Ísis. Deireann scríbhinn go raibh sé athchóirigh (aimsir chaite) tar éis an crith talún de 62 A.D. Is uathúil é an teampall mar bhí sé tógtha sa stíleáil Gréigis le haghaidh dia Éigipteach. Shroic an cultas de Ísis i bPompeii mar an leath den impireacht na Róimhe timpeall an amazing Éigipt. I miotaseolaíocht na hÉigipteach, tógann sí a fear céile ar ais go dtí saol (back to life) le draíodóireacht. Ba duine a bhfuil gnaoi an phobail uirthi timpeall Pompeii.

Teampall de Apalló:

Ba é an Teampall de Apalló an struchtúr reiligiúnach is tábhachtach sa cathrach. Bhí sé tógtha sa 2ú haois R.C. Ag fásáil an taobh clé den mbaile, tá foinse (origins) iontach séan aige. Bhí an cultas de Apalló, iompórtáilte ó Ghréig, iontach fhorleathan i gCampania agus (ó tochailtí sa cóngaracht teampall (from excavations in the temples vicinity)) tá fianaigh (attested) i bPompeii ón 6ú haois RC. Mhéadaigh (gained) an tearmann a dealramh i láthair (in a) 2ú haois RC atógáil agus athdhéanamh eile chun an damáiste ón 62 ceithre talún. Bhí an teampall, sa lár de imfhálú sácráilte, timpeallaithe le gach cathaoir taobhanna de colúmn(plural) tuf ó Nocera, eitreach (grooved) agus le caipitiúil iónach (ionic capitals), go raibh athsholáthair le colúmn(plural) stucó agus caipitiúil Corantach dathannach le buí, dearg agus gorm.

Caitheann daoine adhlactha sa fuinseog eadaí níos trom ná na eadaí adhain samhradh ionchaisfá i Lunasa. Tá na torthaí agus glasraí úr (fresh) sa siopaí tíopúil don Deireadh Fómhair agus na torthaí samhradh gur méic (that would) tíopúil (have been typical) de Lunasa bhí (already) díolta i modh tirim nó caomhnaithe. Bhí coipeadh fíon searrógaí séalaithe thar agus tharlafá seo timpeall an deireadh de Deireadh Fómhair. Bonnaí fothaigh sa sparán de bean adhlactha sa fuinseog cuimsigh (include) ceann amháin gur (features) cúigdéagach comhgháir (imperatorial) (fifteenth imperatorial acclamation) ina measc an tiddle impire. Ní féidir le iad seo bí déanta róimh an dara seachtaine de Méan Fómhair. Go fóil (so far) níl aon teoiric deifnídeach cén fath ba cuir go méic neamhréiteach dealramh sin.

Cad a tharla Den 1ú haois AD, bhí Pompeii ceann amháin de Uimhir de cathaoirí suite in aice leis an bonn den bolcán, Sléibhe Vesuvius. Bhí pobal substintiúil gur fás an Chorrchoill ón talmhaíoch séasúracht (renowned). Fhulaing (suffered) a lán comhphobail (communities) áitiúil le Pompeii damáiste nó scroista (destruction) i rith an brúchtadh 79AD. Tharladh an brúchtadh ar 24ú Lunasa in cóir (just) lá amháin tar éis Vulcanalia, an féile den diadh Rómhánach de tine, san aramh sin ó bólcan (plural).

Ag an 24ú lá den mhí Lúnasa 79 AD, ba lá gnáth é. Ní raibh a fhios ag aon duine céard a faoi chun tharla. Tháinig slíogart síos agus mhaireadh sé gach duine i bPompeii agus gach cathrach eile a bhí in aice leis agus d'adhlaic sé gach duine faoin fuinseog. Ach ní scroiseadh sé na corpanna mar ní raibh aon aer nó maothas ligte isteach. Mar sin, is féidir leat an suíomh a bhí siad mar ag an lá sin a fhéiceal inniu.

Ag an ám don brúchtadh, ceaptar go raibh timpeall 20,000 lucht cónaithe, agus bhí sé sitiu (in an) áit go raibh teachanna mór (villas) saoire ag na Rómhánaigh. Deireann William Abbott, ag an ám den brúchtadh, shroic Pompeii a pointeáil airde i cumann mar chuaigh a lán Rómhánaigh go dtí Pompeii ar laethanta saoire coitianta. Dleacht chuig an tír-raon deacair ní raibh sé déanta mar baile Rómhánach is ghné ach bhí a sráideanna díreach agus fite ina gráta sa traditiún Rómhánach.

Píosa foinse atá againn gur tharla an bólcan ná, bhí litir a scríobhta ón duine "Plinias Óg". Ba dlíodóir, údar agus giúistís de séan-Róimh é. Chonaic sé é ag tharla ón fad agus rinné sé cuir síos a uncail ag fáil bás (He saw it happening from a distance and he described his uncle dying). (His uncle tried to rescue) na cathróirí. "Plinias Mór" ba ainm do agus ba ea an 'Aimiréal den Cabhlach Rómhánach'.

Taispéaneann an cathrach thochillte, Pompeii, céard a bhí saol mar ansin. Tá sé reoite ag móimint a tharla an bolcán. D'fhan gach duine sa suíomh gcéanna a bhí siad ag an lá a tharla an bolcán. An fóram, na dabhlachaí, a lán tithe agus cúpla as an cathrach tithe mór (villas) mar an teach mór den mistéir (mysteries) fanann bhuanaithe tobar (well preserved).

Luathstair[athraigh | athraigh vicithéacs]

Shín an tochailt seandálaíochta ag an suíomh go dtí leibhéal na sráide mar a bhí nuair a tharla an teagmhas bolcánach sa bhliain 79 AD ; tugann tochailt níos doimhne i gcodanna níos sine sa chathair agus cuardaigh trí tholladh in aice láimhe, ina bhfuarthas sraitheanna dhríodar measctha, le fios gur fhulaing an chathair ó bholcáin agus teagmhais seismeacha eile roimhe sin.