Na Mionóigh
 | |
| Cineál | cultúr seandálaíoch, civilization (en)  , sibhialtacht ársa, tréimhse stairiúil agus stíl |
|---|---|
| Teanga | Minoan (en) |
| Ball de | An Chré-umhaois agus history of Crete (en) |
| Eapainm | Míonós |
| Tíreolaíocht | |
| Ó dhúchas | An Chréit |
| Baile | 3300 "RCh"  |
| An deireadh | 1100 "RCh" |
| Comhordanáidí | 35° 18′ 35″ N, 24° 53′ 36″ E / 35.309722°N,24.893333°E |
Sibhialtacht de chuid na Cré-umhaoise ba ea an tsibhialtacht Mhíonóach a bhí faoi bhláth ar oileán na Créite agus ar oileáin eile sa Mhuir Aeigéach ó thart ar 3100 RCh go dtí thart ar 1100 RCh. Is í an chéad sibhialtacht ardfhorbartha san Eoraip í, agus is minic "an chéad nasc i slabhra na sibhialtachta Eorpaí" a thugtar uirthi. Tá cáil ar na Míonóaigh mar gheall ar a bpalásanna móra, ar a n-ealaín bheoga, ar a gcumas farraige agus ar a gcóras scríbhneoireachta, an Líneach A, nach bhfuil léite fós.
Ní fios cén t-ainm a thug na Míonóaigh orthu féin. Is é an seandálaí Sasanach Arthur Evans a bhaist "Míonóaigh" orthu ag tús an 20ú haois, in ómós do Mínós, an rí finscéalta a rialaigh an Chréit de réir mhiotaseolaíocht na Gréige. I dtéacsanna na hÉigipte tugtar "Keftiu" ar mhuintir na Créite, agus is dócha gurb ionann iad agus "Caphtor" an Bhíobla.
Croineolaíocht
[cuir in eagar | athraigh foinse]Roinntear stair na sibhialtachta de ghnáth de réir na bpalásanna. Sa tréimhse réamhphálasach (thart ar 3100 go 1900 RCh) d'fhás pobail feirmeoireachta agus ceardaíochta ar fud an oileáin. Sa tréimhse phrótaphálasach (thart ar 1900 go 1700 RCh) tógadh na chéad phalásanna móra ag Cnósas, ag Phaistos agus ag Malia. Scriosadh na palásanna sin, is dócha le creathanna talún, agus atógadh ar scála níos mó fós iad sa tréimhse neophálasach (thart ar 1700 go 1450 RCh), buaic na sibhialtachta. Ina dhiaidh sin tháinig na Micéanaigh i gceannas ar an oileán, agus faoi thart ar 1100 RCh bhí an cultúr Míonóach imithe i léig ar fad.
Na palásanna
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is iad na palásanna móra an ghné is suntasaí den tsibhialtacht. Ba iad Cnósas, Phaistos, Malia agus Zakros na cinn ba mhó, agus ba é Cnósas, a thochail Evans ó 1900 ar aghaidh, an ceann ba thábhachtaí ar fad: foirgneamh ollmhór ilstórach ina raibh na céadta seomra timpeall ar chlós mór lárnach. Ní ríthithe amháin a bhí iontu ach ionaid riaracháin, stórála, ceardaíochta agus deasghnátha in éineacht. Bhí córais uisce agus séarachais iontu a bhí thar a bheith forbartha don ré, colúin adhmaid ar dhath dearg, agus ballaí maisithe le frescónna ildaite.
Rud suntasach eile faoi na palásanna agus faoi na bailte Míonóacha is ea a laghad daingniúcháin atá iontu. Murab ionann agus dúnta na Micéanach ar an mórthír, níor tógadh ballaí móra cosanta timpeall orthu. Ceapann go leor scoláirí gur chosain a gcabhlach láidir na Míonóaigh, agus gurbh í an Chréit an chéad "thalasacracht" nó cumhacht farraige san Eoraip, mar a mhaígh an staraí Gréagach Túicídídés na céadta bliain ina dhiaidh sin.
Scríbhneoireacht
[cuir in eagar | athraigh foinse]D'fhorbair na Míonóaigh trí chóras scríbhneoireachta: iaraglifí Créiteacha, an Líneach A agus, faoi réimeas na Micéanach, an Líneach B. Níl na hiaraglifí ná an Líneach A léite fós, agus dá bhrí sin ní fios go cinnte cén teanga a labhair na Míonóaigh; is é tuairim na scoláirí nach teanga Ind-Eorpach a bhí inti. Léigh Michael Ventris an Líneach B sa bhliain 1952 agus léirigh sé gur foirm luath den Ghréigis atá inti, teanga na Micéanach seachas na Míonóach. Baineann rúndiamhair ar leith le diosca Phaistos, diosca cré ar a bhfuil siombailí stampáilte i mbís, nach bhfuil a mhacasamhail le fáil in aon áit eile.
Ealaín
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tá ealaín na Míonóach ar an gcuid is beoga agus is nádúrtha d'ealaín ar fad na Cré-umhaoise. Sna frescónna feictear radhairc ón dúlra agus ón saol laethúil: deilfeanna agus ochtapais, éin agus bláthanna, mná uaisle i ngúnaí greanta, agus an léim tairbh cháiliúil, cleas lúthchleasaíochta ina léimeadh fir agus mná óga thar dhroim tairbh. Bhí an-cháil ar photaireacht na Míonóach freisin, go háirithe earraí Kamares, atá chomh tanaí le blaosc uibhe, agus ar photaí an "stíl mhuirí" ar a bhfuil ochtapais agus ainmhithe farraige eile. Rinneadh saothair mhíne freisin d'eabhar, de chloch shnoite agus de mhiotal, agus séalaí beaga cloiche ar a bhfuil greanadh fíorchasta.
Creideamh
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is cosúil go raibh áit lárnach ag bandéithe i gcreideamh na Míonóach, agus is iomaí íomhá de bhandia na nathracha a fuarthas sna palásanna. Bhí an tarbh ina shiombail mhór freisin, mar aon leis an tua dhá cheann ar a dtugtar an "labrys", siombail a bhfuil an focal "lúbra" (labyrinthos) bainteach léi de réir cosúlachta. Rinneadh adhradh in uaimheanna naofa, ar mhullaí sléibhte agus sna palásanna féin. Níl mórán eolais chinnte ar na deasghnátha toisc nach féidir na téacsanna a léamh, agus dá bhrí sin is ar an tseandálaíocht amháin atá ár dtuiscint bunaithe.
Trádáil agus geilleagar
[cuir in eagar | athraigh foinse]Bhí geilleagar na Créite bunaithe ar an bhfeirmeoireacht (ológa, fíon, arbhar agus caoirigh go háirithe) agus ar an trádáil farraige. Bhí líonra trádála ag na Míonóaigh a shín ón Éigipt agus ón Leiváint go dtí an Iodáil agus, go hindíreach, níos faide fós. Easpórtáil siad ola olóige, fíon, potaireacht agus éadaí daite, agus iompórtáil siad copar ón gCipir, stán, eabhar agus ór. Fuarthas earraí Míonóacha ar fud na Meánmhara thoir, agus tá lonnaíochtaí a raibh baint láidir acu leis an gCréit ar eolas ar oileáin ar nós Théra agus Kythera. Léiríonn frescónna i stíl Mhíonóach a fuarthas san Éigipt agus sa Leiváint a leithne a bhí tionchar an chultúir.
Meath
[cuir in eagar | athraigh foinse]Timpeall 1600 RCh, nó beagán roimhe, phléasc bolcán Théra (Santorini an lae inniu) i gceann de na brúchtaí ba mhó le deich míle bliain. Scrios an brúcht lonnaíocht Akrotiri ar an oileán féin, a chaomhnaigh faoi luaith í ar nós Pompeii, agus bhuail tonnta taoscnacha cósta thuaidh na Créite. Níor chuir an brúcht deireadh leis an tsibhialtacht láithreach, ach is dócha gur lagaigh sé go mór í. Timpeall 1450 RCh scriosadh formhór na bpalásanna agus tháinig na Micéanaigh ón mórthír i gceannas ar Chnósas agus ar an oileán. Lean an cultúr ar aghaidh faoi smacht na Micéanach ar feadh tamaill, ach faoi 1100 RCh, le linn thitim mhór na Cré-umhaoise Déanaí, bhí sé imithe i léig ar fad.
Oidhreacht
[cuir in eagar | athraigh foinse]Mhair cuimhne na Míonóach i miotaseolaíocht na Gréige: scéal an Rí Mínós, an Mhíonótáir sa lúbra, Daedalus agus Icarus, agus Teiséas agus Ariadne. Ceaptar gur cuimhne cheoch ar phalás casta Chnósas agus ar chultas an tairbh atá sna scéalta sin. Nuair a thochail Evans Cnósas ag tús an 20ú haois, chuir sé an tsibhialtacht os comhair an tsaoil arís tar éis trí mhíle bliain de dhearmad, agus tá tionchar a chuid atógála (agus a chuid samhlaíochta) le brath ar íomhá na Míonóach ó shin i leith. Meastar inniu gur cheann de mhórshibhialtachtaí an domhain ársa í, agus tarraingíonn fothracha Chnósas na milliúin cuairteoirí gach bliain.[1][2]
Féach freisin
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ Sinclair Hood (1971). The Minoans: The Story of Bronze Age Crete. Londain: Thames and Hudson.
- ↑ J. Lesley Fitton (2002). Minoans. Londain: British Museum Press.
.