Bónapárt Ó Cúnasa

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search
ONolan plaque, Strabane (02), January 2010

Is é Bónapárt Ó Cúnasa príomhcharactar agus scéalaí an leabhar An Béal Bocht, a scríobh Brian Ó Nualláin faoin ainm cleite Myles na gCopaleen.


An Leabhar[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is aoir é an úrscéal An Béal Bocht, atá scríofa as Gaeilge. Foilsíodh den chéad uair é sa bhliain 1941. Déanann an leabhar scigaithris ar cuid de na leabhair beathaisnéise a scríobhadh faoin saol deacair sna cheantair Ghaeltachta, ar nós An tOileánach le Tomás Ó Criomhthain agus Peig le Peig Sayers. Tá an scéal lonnaithe in áit iargúlta darbh ainm Corca Dorcha, áit ina bhfuil an saol fíor dheacair, na daoine fíor bhocht agus an aimsir fíor fliuch.[1]

Téamaí[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is iad na mórthéamaí sa leabhar seo ná an greann, an Ghaeilge, agus bochtanas agus cruachas an tsaol sa Ghaelacht. 

An Greann[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tá an greann le feiceáil síos tríd an leabhar seo ar fad, agus tá sé fite fuaite leis na téamaí eile. Fiú go bhfuil na téamaí eile sách trom, agus fiú go bhfuil go leor bás, bochtanas agus éadóchas le feiceál sa leabhar, ní leabhar gruama é in aon chor. Tá stíl cainte aisteach ag Bónapárt, agus tugann sé faoiseamh don leitheoir ón gcruachas atá timpeall orthu gach áit eile.

An Ghaeilge[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is é seo an t-aon úrscéal atá scríofa ag Myles na gCopaleen i nGaeilge. Bhí sé ag iarradh an leabhar a dhíreadh ar lucht labhartha an Ghaeilge. Léiríonn an leabhar seafóideachas lucht na hAthbheochana agus éadóchas lucht na Ghaeltachta.

Bochtanas agus Cruachas an tSaol sa Ghaeltacht[cuir in eagar | athraigh foinse]

Ciallaíonn an frása ‘an béal bocht a cur ort’ go bhfuil tú ag ligeadh ort go bhfuil tú níos boichte[2], agus go bhfuil do shaol níos deacra is níos measa na mar atá. Sa leabhar seo, déanann Myles na gCopaleen magadh agus scigairthris ar na leabhair eile a bhí scríofa faoin saol sa Ghaeltacht. Fiú gur aoir atá ann, bhí an mheas ag Myles na gCopaleen ar na leabhair eile, agus ar shaothar Ó Criomthain go háirithe. Úsáidtear an ghreann chun an téama seo a léíriú, in áit a bheith gruama faoi daoine ag fáil bás, bíonn an léitheoir ag gáire in ainneoin é féin.

An Scéal[cuir in eagar | athraigh foinse]

Buailimid le Bónapárt don chéad uair agus é ag teacht i dtreo deireadh a shaol. Is éard atá sa  leabhar seo ná a chuimhní cinn agus é ag breathnú siar ar an saol bocht, crua a bhí aige i gCorca Dhorca. 

Caibidil 1[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is sa chéad chaibidil a bhauileann muid le Bónapárt. Insíonn sé dúinn an fáth go bhfuil an scéal seo á insint aige. Tugann sé cur síos dúinn ar a bhreith, ar a theach, ar a mháthair agus an seanduine liath,agus ar a áit cónaithe.

An Ghaeltacht

Caibidil 2[cuir in eagar | athraigh foinse]

Faigeann muid léargas ar an saol atá ag Bónapárt sa teach sa chaibidil seo. Fanann muc darbh ainm Ambrós sa teach leo, agus tá boladh uafásach uaidh. Feicimid an greann sa leabhar anseo. Deireann Bónapárt go raibh an boladh seo chomh lofa sin gur bhog clann amach a raibh ina gcónaí fiche slat thíos an bóthar chun éalú uaidh. Níl siad in ann an muc a fháil as an dteach, agus tá orthu é a mharú chun fáil reidh leis.

Caibidil 3[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tugann Bónapárt cur síos dúinn ar a chéad lá ar scoil. Ní labhraíonn an múinteoir Gaeilge agus ní labhraíonn eisean Béarla. Tugtar ainm do as béarla, James (nó Jams) O’Donnell, agus dar leis an Seanduine, fuair eisean an ainm ceana agus é féin ag freastal ar scoil. Shocraíonn Bónapárt go bhfuil sé réidh leis an scoil, agus nach mbeidh sé ag filleadh ar ais arís.

Caibidil 4[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tagann cuairteoirí chuig an ceantar ó Bhaile Átha Cliath chun an Ghaeilge a fhoghlaim agus an bhocthanas a fheiceáil . Cuireann an Seanduine ‘daoine uaisle’ orthu, agus tá iontas an domhan air nuair a labhraíonn ceann dóibh leis i nGaeilge. Tá an greann agus téama an Ghaeilge le feiceáil go soiléir sa chaibidil seo.

Caibidil 5[cuir in eagar | athraigh foinse]

Téann Bónapárt agus an Seanduine ar chúirt chuig Rosa, an áit ina bhfuil an sceilg is deise sa tír seo. Éisteann siad le scéal ó seanchaí faoin gCat Mara, agus shocraíonn Bónapárt chun siúl abhaile go Chorca Dhorcha ina aonar. Agus é ar an mbealach, buaileann sé le ollphéist a chuireann eagla an domhain air. An lá dar gcoinn insíonn sé don seanduine an méad a tharla do. Dar leis an Seanduine is an Cat Mara a bhuail sé leis, agus is mór an iontas é go bhfuil Bónapárt fós beo.

Caibidil 6[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is é Bónapárt an duine deirneach dá aois i gCorca Dhorcha nach bhfuil pósta go fóill. Níl aithne aige ar aon chailín, agus dar leis an Seanduine tá na cailíní is fearr sna Rosa. Téann siad chuig na Rosa, agus éiríonn Bónapárt geallta le Nábla, iníon fearr atá ar aithne ag an Seanduine darbh ainm Jams O’Donnell. Pósann siad , agus tá cóisir mór acu. Tar éis tamaill, tá leanbh acu, agus tá áthas an domhan ar Bónapárt. Ach mar a dheirtear go minic sa leabhar, ní féidir le aon Gael boch bheith sásta ró-fhada, agus bliain i ndiaidh a bhreith, faigheann an leanbh agus Nábla bás.

Caibidil 7[cuir in eagar | athraigh foinse]

Sa chaibidil seo insíonn Bónapárt dúinn faoi Sitric Ó Sánasa. Níl eínne níos Gealaí ná sitric, tá sé flaithiúl agus cairdiúl, ach tá sé fíorbhicht freisin. Shochraíonn Sitric go bhfuil sé breán den saol atá aige, agus déanann sé an cine dul agus cónaí a bheith aige i bpoll sléibhte leis na róin mar comhluadar agus mar bhia.

Caibidil 8[cuir in eagar | athraigh foinse]

Éiríonn an aimsir i gCorca Dhorcha i bhfad níos measa go dtí go bhfuil abhainn beag ag dul lasmuigh den doras. Tá easpa prátaí acu i dteach Bónapárt, agus tá airgead ag teastáil chun bia a cheannach. Shocraíonn Bónapárt dul suas sliabh áirithe, mar gheall go gceapann sé go bhfuil nithe luachmhar ar bharr. Tá an slí chuig barr na sléibhte deacair agus crua, ach ba bhfearr le Bónapárt bás a fháil ón gcruatan ar an sliabh ná bheith marbh leis an ocras i gCorca Dhorcha. Tagann sé ar tobair fuisce, agus an fear a bhí ag tabhairt aire do neamhaireachtálach leis an alcól. Piocann sé suas na pingine óir atá timpeall na háite, agus téann sé abhaile an maidin dar gcoinn go sona sásta chun an mála ór a chur sa talamh.

Caibidil 9[cuir in eagar | athraigh foinse]

Shocraíonn Bónapárt buataisí a cheannach leis an ór. Téann sé go Gaillimh agus ceannaíonn sé peara sa siopa. Cuireann sé air iad i lár na hoíche uair amháin, agus téann sé ag siúl. An maidin dar gcoinn tá na comharsan amuigh sna páirce. Ceapann siad gur leis an cat mara an raon cosa a d’fhág Bónapárt ina dhiaidh, agus tá eagla an domhan orthu. Nuair a théann sé ar ais chuig an teach, tá pílear ann. Dar leis, mairítear fear i nGaillimh le déanaí agus ghoideadh go leor ór uaidh. Mar gheall gur cheannaigh Bónapárt a bhróga le hóir, agus tógann sé Bónapárt chun an phríosúin. Is ansin a scríobhann sé an leabhar seo, agus críochnaíonn sé an ciorcal iomlán. 

Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  1. An Béal Bocht le Myles na gCopaleen : Na gCopaleen, M, 1941. An Béal Bocht. 3rd ed. Ireland: Mercier Press
  2. Gaelically Gaelic, essay featuring excerpts

Léitheoireacht Breise[cuir in eagar | athraigh foinse]