Afracánaigh

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search
Mná agus leanaí Afracánach i gcampa tiúchana Briotanach le linn Dara Cogadh na mBórach.

Is grúpa eitneach i nDeisceart na hAfraice iad Afracánaigh (Afracáinis: [afriˈkɑːnərs]) a tháinig ó lonnaitheoirí Dúitseach den chuid is mó a shroich Rinn an Dóchais sa 17ú agus san 18ú haois.[1] Go traidisiúnta bhí siad chun tosaigh in earnáil talmhaíochta agus tráchtála na hAfraice Theas roimh 1994.[2] Tháinig Afracáinis, an tríú teanga baile a labhraítear go forleathan san Afraic Theas, chun cinn mar mháthairtheanga Afracánaigh agus an chuid is mó de na Kaapse Kleurling.[3][2] Tháinig sé ó dhúchas na hÍsiltíre san Ollainn Theas, ag ionchorprú focail a thug sclábhaithe ó Indiaigh Thoir na hÍsiltíre (an Indinéis anois) agus Madagascar.[4][5] Cuimsíonn Afrikaners thart ar 5.2% de dhaonra iomlán na hAfraice Theas bunaithe ar líon na n-Afracach Theas bán a labhraíonn Afracáinis mar chéad teanga i nDaonáireamh Náisiúnta na hAfraice Theas i 2011.

Le teacht an taiscéalaí Portaingéileach Vasco da Gama go Calicut i 1498 osclaíodh geata rochtana saor chun na hÁise ó Iarthar na hEorpa timpeall Rinn an Dóchais; áfach, bhí gá freisin le stáisiúin trádála san Oirthear a bhunú agus a chosaint.[1] Tháinig na Portaingéalaigh i dtír i Mosselbaai i 1500, rinne siad iniúchadh ar Tafelbaai dhá bhliain ina dhiaidh sin, agus faoi 1510 bhí siad ag creachadh intíre.[6] Go gairid ina dhiaidh sin chuir Poblacht na Seacht nDúiche Aontaithe soithí ceannaíochta chun na hIndia, agus sa bhliain 1602 bhunaigh sí an Vereenigde Oostindische Compagnie ('Cuideachta Ollainnis Oirthear na hIndia'; VOC).[7] De réir mar a tháinig méadú ar líon na tráchta a bhí ag timpeallú an Rinn, d’aithin an VOC a chuan nádúrtha mar phointe uisce iontach don turas fada timpeall na hAfraice chuig an Oirthearach agus bhunaigh sé stáisiún buaiteach ann i 1652.[1] Ní raibh oifigigh VOC i bhfabhar socrú buan na nEorpach ina n-impireacht trádála, ach le linn na 140 bliain de riail na hÍsiltíre chuaigh go leor seirbhísigh VOC ar scor nó scaoileadh saor iad agus d’fhan siad mar shaoránaigh phríobháideacha.[7] Ina theannta sin, chuir na riachtanais a bhaineann le garastúin áitiúla a sholáthar agus cabhlaigh a rith iallach ar an riarachán stádas saor a thabhairt d’fhostaithe agus iallach a chur orthu a bheith ina bhfeirmeoirí neamhspleácha.[8]

Spreagtha ag rath an turgnaimh seo, leathnaigh an Chuideachta pasáiste saor ó 1685 go 1707 do Dúitsigh ar mian leo socrú ag an Rinn.[8] I 1688 rinne sé urraíocht ar inimirce 200 dídeanaí Francach Úgóineach a chuir Forógra Fontainebleau ar deoraíocht.[9] Tairgeadh na téarmaí faoinar aontaigh na hÚgónaigh dul ar imirce mar an gcéanna d’ábhair VOC eile, lena n-áirítear pasáiste saor in aisce agus an trealamh feirme riachtanach ar cairde. Níor éirigh le hiarrachtaí roimhe seo fíonghoirt a shaothrú nó saothrú a dhéanamh ar ghránna olóige le haghaidh torthaí, agus bhíothas ag súil go n-éireodh le coilíneoirí Úgóineach a bhí i dtaithí ar thalmhaíocht na Meánmhara áit ar theip ar na Dúitsigh.[10] Chuir saighdiúirí VOC leo ag filleadh ón Áise, Gearmánaigh den chuid is mó a dírithe ar Amstardam ag líonra fairsing earcaíochta na cuideachta agus as sin thar lear.[11][12] In ainneoin a náisiúntachtaí éagsúla, d’úsáid na coilíneoirí teanga choiteann agus ghlac siad dearcadh comhchosúil i leith na polaitíochta.[13] Tháinig na tréithe a roinn siad mar bhunús d’éabhlóid aitheantais agus comhfhiosachta Afracánach.[14]

Tá náisiúnachas Afracánach i bhfoirm páirtithe polaitiúla agus cumainn rúnda mar an Afrikaner-Broederbond san fhichiú haois. I 1914 bunaíodh an Páirtí Náisiúnta chun leasanna eacnamaíocha Afracánach a chur chun cinn agus chun ceangail na hAfraice Theas leis an Ríocht Aontaithe a scriosadh. Agus é ag teacht chun suntais trí olltoghcháin 1948 a bhuachan, tugadh faoi deara freisin go bhfuil beartas docht deighilte ciníoch (apairtéid) á fhorfheidhmiú agus ag an am céanna ag dearbhú poblacht san Afraic Theas agus ag tarraingt siar ó Chomhlathas na Náisiún.[2] D’fhág an Páirtí Náisiúnta cumhacht i 1994 tar éis caibidlíochtaí déthaobhacha chun deireadh a chur le chéad toghcháin ilchreidmheacha apartheid agus na hAfraice Theas a tionóladh faoi saincheadúnas uilíoch.[15]

Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  1. 1.0 1.1 1.2 Entry: Cape Colony. Encyclopædia Britannica Volume 4 Part 2: Brain to Casting. Encyclopædia Britannica, Inc. 1933. James Louis Garvin, editor.
  2. 2.0 2.1 2.2 Kaplan, Irving. "Area Handbook for the Republic of South Africa": 46–771. 
  3. http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf%7Carchive-date=20
  4. K. Pithouse, C. Mitchell, R. Moletsane, Making Connections: Self-Study & Social Action, p.91
  5. van der Wouden, Ton. "Roots of Afrikaans: Selected writings of Hans den Besten". 
  6. Alexander Wilmot & John Centlivres Chase. "History of the Colony of the Cape of Good Hope: From Its Discovery to the Year 1819": 1–548. Claremont: David Philip (Pty) Ltd. 
  7. 7.0 7.1 Van Goor, Jurrien (2004). "Prelude to Colonialism: The Dutch in Asia": 9–83. Verloren B.V., Uitgeverij. 
  8. 8.0 8.1 Keegan, Timothy (1996). "Colonial South Africa and the Origins of the Racial Order": 15–37. David Philip Publishers (Pty) Ltd. 
  9. Greaves, Adrian. "The Tribe that Washed its Spears: The Zulus at War": 36–55. Barnsley: Pen & Sword Military. 
  10. Theale, George McCall (4 May 1882). Chronicles of Cape Commanders, or, An abstract of original manuscripts in the Archives of the Cape Colony. Cape Town: WA Richards & Sons 1882. pp 24—387.
  11. Nigel Worden, Elizabeth Van Heyningen & Vivian Bickford-Smith (2004). "Cape Town: The Making of a City": 51–93. New Africa Books. 
  12. Groenewald, Gerald (2015). "The Atlantic World": 15–37. Routledge Books. 
  13. Worden, Nigel (5 August 2010). "Slavery in Dutch South Africa": 94–140. Cambridge University Press. 
  14. Tamarkin, Mordechai (1996). "Cecil Rhodes and the Cape Afrikaners: The Imperial Colossus and the Colonial Parish Pump": 24–92. Frank Cass & Co. Ltd. 
  15. http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/2/newsid_2524000/2524997.stm