Long fhada na hÉireann

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.

Bhí feidhm á baint as long fhada na hÉireann anuas go dtí an 17ú haois i gcúrsaí trádála agus cogaidh. Bhí sí dealraitheach le long fhada na hAlban: as an long fhada Lochlannach a fáisceadh iad beirt. Long chlinse ba ea í, crann seoil inti agus stiúir aici. Ba mhinic sé bhuille (i.e. rámh) dhéag aici agus bhí clú an luais uirthi. Toisc nach bhfuil teacht ar iarsmaí seandálaíochta caithfear eolas a bhailiú ó sheancháipéisí agus ó sheaníomhánna.

Dealramh na loinge[athraigh | edit source]

Tá íomhánna long fada ar léarscáileanna Eilíseacha [1] agus tá fáil ar chuntais chomhaimseartha. Chomh maith leo sin tá íomhá shnoite mar chuid d'armas ar leac aolchloiche i Mainistir Oileán Chliara. Meastar go mbaineann sí siúd le tús an 17ú haois: tá "Terra et mari potens (i réim ar tír is ar muir) - Ó Máille" uirthi mar mhana. Íomhá shimplí atá inti agus taispeánann sé soitheach atá an-dealraitheach le longa a shnoíodh ar leaca in Albain: long aon chrainn amháin, coirneog amháin aici agus roinnt buillí.

Tá difríocht, áfach, idir an íomhá seo agus íomhánna cairtghrafacha a rinneadh sa chuid deiridh den 16ú haois, rud a d’fhéadfadh tionchar tíortha eile a léiriú, ó bhíodh na longa seo ag trádáil idir Éirinn, an Spáinn agus an Phortaingéil.

Íomhánna cairteagrafacha[athraigh | edit source]

Taispeánann íomhá ar léarscáil de chuid na bliana 1567 long ocht mbuille le deireadh cruinn agus tosach fada gobach.[2]. Tá deic ar an teile agus cábán ann a bhfuil díon cuar air. Tá an crann suite chun tosaigh agus seol air atá cosúil le seol lug. Tá staghanna le feiceail agus láinnéar cleithe le frídeoir.

Ar léarscáil de Chúige Uladh le Francis Jobson (The provence of Ulster, 1590), tá dhá long, ceann san iarthuaisceart agus ceann eile san oirthuaisceart.[3]

Tá transam ard ag an gcéad cheann agus stiúir air. Tá cabán ar an teile, dhá chomhla ar gach taobh de agus comhla chúil, agus tosach géar uirthi a bhfuil gob ag síneadh uaidh thuas as deic measartha ard. Tá dhá chrann sa long, ceann mór atá suite siar beagán ó lár na loinge agus ceann níos ísle ar an deic thosaigh. Tá cruinneog ar an gcrann mór agus stríoca ingearacha uirthi, agus seol laidineach ar an gcrann tosaigh. Tá rigín seasta (scriútaí agus cúlstaghanna) is dócha) ar gach taobh den chrann mór agus crannóg chruinn ar a bharr, barrchrann as sin suas agus bratach ar a bharr. Tá láinnéir chleithe ag rith ó bharr an bharrchrainn síos go dtí frídeoirí agus dhá láinnéirín ar gach taobh á gceangal siúd le cinn na cleithe.

Is cosúil an dara long leis an gceann thuas sa mhéid a bhfuil transam ard aici agus stiúir air, an saghas céanna teile uirthi agus an saghas céanna goibe. Tá crann amháin inti atá suite chun tosaigh beagán agus seol air ata dealraitheach le seol púcáin. Tá an chuma chéanna ar rigín seasta an chrainn mhóir is atá ar an long eile. Tá crannóg chruinn ar bharr an chrainn mhóir agus barrchrann as sin suas a bhfuil bratach ar a bharr. Tá na láinnéir chleithe mar atá siad ar an long eile.

Long shnoite ar leac de chuid an 16ú haois i Séipéal MhicDhuibhsíthe ar Oileán Oronsaigh, mar a greanadh í sa bhliain 1772.

Más tionchar eachtrannach is cúis leis an gcuma atá ar na longa úd, b'fhèidir go bhfuil a rian le feiceáil ar longa fada na hAlban freisin. Taispeánn léarscáil d’oirthuaisceart na hÉireann nach ndearnadh níos déanaí ná 1603 "fleetes of the Redshanks [ceithearnaigh Albannacha] of Cantyre": longa le seol púcáin ar shlat chlaonta agus cábán beag i bhfad siar.[4] Tá dhá shéala ann de chuid mhuintir MhicDhòmhnuill atá nasctha le cáipéisí de chuid na bliana 1572 agus a thaispeánann long Albannach le deic thosaigh agus dheiridh, rud atá le feiceáil freisin ar shuaitheantais eile.[5] Más léiriú cruinn an méid sin thabharfadh sé le fios gur fhág oirdheisceart na hEorpa a rian é ar chruth longa na hÉireann agus na hAlban roimh an mbliain 1600.

Longthógáil[athraigh | edit source]

Tá leid le fáil faoi dhéanamh na loinge fada ón eolas atá againn ar longa na Lochlannach agus na nAlbannach. Dhéanadh na saoir Lochlannacha an chíle a cheangal de na poist tosaigh agus deiridh le scarbhailt. Cheanglófaí stráicí clinse na cabhlach ar dhroim na cíle agus tairní iarainn á n-úsáid chuige. Cheanglófaí easnacha comhchruthacha de na stráicí le cordaí nó duail. Chuirfí trasnán caol nó tochta anuas ar an gcuid is mó de na heasnacha. Chuirfí crann sa cheap tró i lár na loinge nó in aice leis agus leagfaí rámha isteach. Ba ghnách rámh stiúrtha a úsáid.[6] Bheadh eangaí sna poist a d'oirfeadh do cheann na gclár, glúine faoi na tochtaí lena gceangal de na stráicí, agus maidí ag nascadh bharr na n-easnacha.[7]

Is dócha go raibh an chuma chéanna ar long fhada na hÉireann: í ina soitheach clinse a thógtaí de réir ghnáthnosanna tógála iarthuaisceart na hEorpa, ar nós na loinge Albannaí.[8]

Rigín[athraigh | edit source]

Tá fianaise le fáil ar ghnáthrigín long fhada na hAlban ó íomhánna ar leaca in Inse Ghalll agus dealramh aige le rigín Lochlannach. Láinnéir, staghanna tosaigh agus deiridh, scriútaí, háilléar agus fáinne gafail atá i gceist, agus is dócha go mbaintí feidhm as téada súgáin. Bhíodh crann i lár na loinge agus coirneog air a bheadh déanta as olann thiubh.[9] B'fhéidir go mbaintí feidhm as sparra lochlannach ("beitass") in áit scód coirneoige chun leithead tosaigh an tseoil a choinneáil teann.[10] Cuireann íomhánna Eilíseacha in iúl gurbh í an chuma chéanna, a bheag nó a mhór, a bhí ar rigín na loinge Éireannaí.

Úsáid na loinge[athraigh | edit source]

Caisleán Charraig an Chabhlaigh – daingean de chuid na Máilleach cois farraige.

Déanann Annála Ríochta Éireann tagairt do chabhlaigh agus baint ag an scéal le hAlbain go minic. Sa bhliain 1413 bhí Tuathal Ó Máille ag filleadh a bhaile ó Chúige Uladh le seacht long nuair a rug “anfadh na mara” orthu. Fuadaíodh iad ó thuaidh i dtreo na hAlban, agus Tuathal amháin a tháinig slán.[11] Sa bhliain 1433 feicimid Mac Domhnaill na hAlban ag teacht aduaidh “co c-cobhlach mór” chun cuidiú le hEoghan Ó Néill – cuairt chogaidh a tharla go minic.[12]

Muintir Mháille agus muintir Fhlaitheartaigh, tiarnaí Iar-Chonnacht, is mó a bhaineadh tairbhe as na longa, iad ag creachadh ceantair eile nó ag tabhairt ceithearnaigh tiarnaí eile leo ó áit go háit. Sa 16ú haois thug na Sasanaigh tréan-iarracht ar iad a shárú lena gcuid long féin.[13] I Mí na Nollag 1559 scríobhadh an méid a leanas i bPáipéir Stáit Shasana:

There are three very good galleys with Tibbot ne Longe, sone to Grany O’Malley, his brother and O’Malley that will carry 300 men apiece. These, if employed by Her Majesty, would do much good in the north, and the O’Malleys are much feared everywhere by sea. There are no galleys in Ireland but these.[14]

Sna longa seo a easportáiltí iasc salannaithe agus picil, línéadach, olann, seithí agus geir. Thugaidís copar, síoda, fíon, figí, pomagrainítí, cainéal, cuimín agus cróch ón bPortaingéal agus ón Spáinn.[15]

Ba í Gráinne Ní Mháille an tiarna ba mhó cáil agus scríobh an Ridire Richard Bingham, Gobharnóir Chonnacht, sa bhliain 1591 go raibh fiche long aici,[16] cé nach cinnte go mbeadh an méid sin ina seilbh de ghnáth agus timpistí mara curtha san áireamh. Ba mhór an trádálaí í, rud ba dhual athar di.[17]

Deir Páipéir Stáit Shasana (1599) go bhfuil trí long an-mhaithe ag Tiobóid na Long (mac le Gráinne Ní Mháille) agus iad in ann 300 fear a iompar faoi seach.[18] Tugann seo le fios go raibh tathag agus toirt i gcuid de na longa seo. Is dócha, áfach, nach raibh a bhformhór rómhór, agus d’fhéadfadh gunnaí móra iad a bhriseadh, cé go mbeidís in ann iad féin a chosaint ar shoithigh eile dá dtoirt.[19]

Mhol filí na scol muintir Mháille as an mbaint a bhí acu leis an muir:

Leomhain an oirir uaine
eolaigh oirir na Spáinne
ag buain chruidh do Cheann Tíre
gearr míle ar muir d'íbh Máille[20]

Intaofacht na fianaise cartagrafaí[athraigh | edit source]

Bhí Francis Jobson ar an lucht déanta léarscáileanna ba sheanchleachtaí in Éirinn agus an-eolas aige ar an tír. B’fhada ag obair i gCúige Mumhan é[21][22] agus dúirt sé féin gur chuir sé féin i mbaol ag déanamh léarscáileanna i gCuige Uladh.[23] Ó lámh Jobson agus a leithéidí a tháinig cuid de na híomhánna is suimiúla den long fhada. Íomhánna iad atá ag teacht go maith leis an eolas atá ar fáil ó fhoinsí eile ar rigín, ar sheol agus ar chabhail na long Éireannach agus longa Shasana féin.

Nótaí[athraigh | edit source]

  1. http://news.bbc.co.uk/today/hi/today/newsid_8307000/8307233.stm.
  2. Ireland in Schools: ‘Grace O’Malley, Granuaile: Chieftain, trader, pirate: ships’: www.iisresource.org/Documents/0A4_Grace_Fleet.ppt
  3. The provence of Ulster (1590), TCD MS 1209/15, Trinity College Dublin: Bunachar Logainmneacha na hÉireann: http://www.logainm.ie/eolas/Data/TCD/tcd-ulster.jpg
  4. Dartmouth Collection: British National Maritime Museum.
  5. Rixson (1988)
  6. Greenhill (1976), lch 234
  7. ibid. lgh 219-220
  8. Rixson (1998), lch 138
  9. ibid. lgh 158-159
  10. Greenhill (1976), lch 213
  11. http://www.ucc.ie/celt/published/G100005D/index.html M1413.3: Tuathal Ó Máille do dhul ar congmháil h-i c-cúicceadh Uladh, & a beith bliadhain innte & ag soadh dia thigh lucht secht long im fhél Cholaim Chille, ro éirigh anfadh na mara thiar dhóibh, & ro fuadaigheadh iad lamh dheas ré h-Albain gur ro báidheadh sé longa cona f-fóirnib díbh-sidhe im dhá mhac Tuathail Uí Mháille, im Dhonnchadh mac Eoghain Connachtaigh Mec Suibhne, im Dhomhnall Bhallach mac Mec Suibhne Girr, & dá fichit ar dhá chéd immaille friú, & Tuathal féin do thecht i t-tir ar eigin i n-Albain.
  12. http://www.ucc.ie/celt/published/G100005D/index.html M1433.1: Coccadh mór eitir Chenél c-Conaill & Eoghain. Ua Domhnaill, Niall Garbh mac Toirrdhealbhaigh an Fhíona cona shochraide do dhul isin Duibh-trian do chongnamh lá Mac Uidhilín. Ua Néill .i. Eoghan do dhul sluagh mor i l- lenmain Ui Domnaill, & Mic Uidhlín. Tainic dna Mac Domhnaill na h-Alban co c-cobhlach mór h-i c-comhdail Uí Neill do chongnamh lais. Do-chóidhset na h-Albanaigh fo chaoruighecht Mic Uidhilín & Roiberd Sabhaoís go rabhsat for a c-comas, & tuacadar ár dearmhair & díth daoine for Mac Uidhilín & for Roiberd, & a t-tearna dia muintir as an Duibh-trian torchrattar uile d'urmhór ag fersait an Chaisléin Nui.
  13. Rixson, lch 42
  14. Ireland in Schools: 'Grace O’Malley, Granuaile: Chieftain, trader, pirate: ships’: www.iisresource.org/Documents/0A4_Grace_Fleet.ppt
  15. Ireland in Schools: ‘Grace O’Malley, Granuaile: Chieftain, trader, pirate: ships’: www.iisresource.org/Documents/0A4_Grace_Fleet.ppt
  16. Rixson (1998), lch 44
  17. 1593 Petition of Gráinne Ní Mháille to Queen Elizabeth, State Papers Relating to Ireland (micreascannán in Oifig na dTaifead Poiblí i Londain) SP 63/171/18
  18. Chambers (1998), lch 24, ó Knox H.T. (1908), History of the County Mayo, Dublin, lch 250.
  19. Féach Rixson (1998), lch 50: cuntas Chaptaen Plessington an Tramontana, long chogaidh Shasanach, ar long fhada a ghabh sé idir Teileann agus na Cealla Beaga, Mí Iúil 1601: Not withstanding she rowed with thirty oars and had on board ready to defend her a hundred good shots which entertained a skirmish with my boat for most of an hour and had put her to the worst. Coming up with my ship to the rescue, I quickly, with my great shot made an end to the fray. This galley comes out of Connaught and belongs to Grany O’Malley whereof a base son of hers is captain.
  20. Chambers, lch 18, ó Revue Celtique, iml. XLIX, lch 74
  21. http://www.ucc.ie/celt/published/E580000-001/text004.html Introduction to the Desmond Surveys, lgh 32-33.
  22. Sarah Tyacke, “Introduction,” in Sarah Tyacke, (eag.) English Map-Making 1500-1600 (British Library 1983), lgh 20-21. Luaite in Smith, Donald Kimball (2008). Cartographic Imagination in Early Modern England: Rewriting the World in Marlowe, Spenser, Raleigh and Marvell. Ashgate Publishing Company. ISBN 978-0-7546-5620-3
  23. Rinne sé tagairt don ‘most savage and rebellious people from whose cruelty God only by his divine power delivered me being every hour in danger to lose my head’: http://www.bbc.co.uk/ulsterscots/library/a-narrow-sea-episode-22 Dr Jonathon Bardon: ‘Making Ulster Visible’.

Tagairtí[athraigh | edit source]

  • Chambers, Anne (1998). Granuaile: The Life and Times of Grace O'Malley c. 1550 - 1603. Wolfhound Press. ISBN 0-86327-631-8
  • Greenhill, Basil (eag.) (1976). Archaeology of the Boat: A new introductory study . Adam and Charles Black, London ISBN 0-7136-1645-8

Naisc[athraigh | edit source]

Téarmaí seoltóireachta