Todd Andrews
| Beathaisnéis | |
|---|---|
| Breith | 6 Deireadh Fómhair 1901 Tuaisceart Bhaile Átha Cliath, Éire  |
| Bás | 11 Deireadh Fómhair 1985 84 bliana d'aois Baile Átha Cliath, Éire |
| Áit adhlactha | Reilig Ghráinseach an Déin |
| Gníomhaíocht | |
| Gairm | polaiteoir |
| Ball de pháirtí polaitíochta | Fianna Fáil |
| Gairm mhíleata | |
| Géillsine | Éire |
| Teaghlach | |
| Páiste | David Andrews |
Státseirbhíseach as Baile Átha Cliath ba ea C. S. (Todd) Andrews (6 Deireadh Fómhair 1901 – 11 Deireadh Fómhair 1985) agus bhí baint mhór aige le forbairt an Stáit sa 20ú haois. Is minic a thugtar "ailtire na n-eagraíochtaí stáit" air, mar gheall ar an ról lárnach a bhí aige i mbunú agus i mbainistiú cuid de na comhlachtaí is tábhachtaí sa tír.[1]
Saol
[cuir in eagar | athraigh foinse]Óige agus oideachas
[cuir in eagar | athraigh foinse]Rugadh Andrews an 6 Deireadh Fómhair 1901 ag Uimhir 42 Summerhill i mBaile Átha Cliath, an mac ba shine de bheirt mhac a bhí ag Christopher Andrews, ceantálaí, agus a bhean Mary ('Molly') Andrews (née Moran), iníon le cigire póilíní. Timpeall na bliana 1910 bhog an teaghlach go Tír an Iúir, áit a raibh siopa grósaera ag a athair.[2] Fuair sé an leasainm "Todd" de bharr an chosúlacht a chonacthas idir é agus carachtar de chuid an fhoilseacháin Shasanaigh The Magnet, Alonzo Todd.
D'fhreastail sé go hachomair ar Scoil Éanna agus chríochnaigh sé a chuid meánscolaíochta i Synge Street CBS. Ina dhiaidh sin chuaigh sé chuig Coláiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath, áit ar chláraigh sé ar dtús chun staidéar a dhéanamh ar an gceimic.
Cogadh na Saoirse agus an Cogadh Cathartha
[cuir in eagar | athraigh foinse]Bhí tionchar mór ag Éirí Amach na Cásca 1916 ar dhearcadh polaitiúil Andrews. Chuaigh sé isteach in Óglaigh na hÉireann i mí an Mhárta 1917, agus é cúig bliana déag d'aois, agus throid sé le Complacht Ráth Fearnáin den 4ú Briogáid i mBaile Átha Cliath i rith Chogadh na Saoirse. Gabhadh é i mí Aibreáin 1920 agus chaith sé deich lá ar stailc ocrais i bPríosún Mhuinseo sular scaoileadh saor é. I mí an Mheithimh 1921 imtheorannaíodh é i gCampa an Churraigh, ach thochail sé féin agus beirt chomrádaithe tollán agus d'éalaigh siad as.
Tháinig sos cogaidh i bhfeidhm i mí Iúil 1921. Ina dhiaidh sin ceapadh é ar fhoireann an Cheanncheathrú, agus chaith sé tréimhse ag maoirsiú oiliúint na nÓglach ar fud na tíre. Bhí Andrews i gcoinne an Chonartha Angla-Éireannaigh ón tús, agus thréig sé a chuid staidéir ollscoile tar éis é a shíniú i mí na Nollag 1921. Le linn an Chogaidh Chathartha throid sé leis na frith-Chonraitheoirí, agus gortaíodh é sa troid ar Shráid Uí Chonaill i mBaile Átha Cliath. Ina dhiaidh sin chuaigh sé go dtí an Mhumhain agus bhí sé ina aidiúnach do Liam Lynch, a bhí ina Cheann Foirne ar na frith-Chonraitheoirí. Gabhadh é i gCorcaigh agus imtheorannaíodh é go dtí tús na bliana 1924.[2]
Gairm sa státseirbhís agus san earnáil stáit
[cuir in eagar | athraigh foinse]Nuair a scaoileadh saor é d'fhill Andrews ar UCD agus bhain sé céim B.Comm amach. Chuaigh sé ag obair mar chuntasóir leis an Irish Tourist Association (réamhtheachtaí Bhord Fáilte), agus ina dhiaidh sin le Bord Soláthair an Leictreachais (ESB).
I 1934 ceapadh ina stiúrthóir bainistíochta é ar an mBord Forbartha Móna. Chuir a chuid taistil go dtí an Ghearmáin agus an tAontas Sóivéadach ina luí air go raibh todhchaí ag baint le móin a phróiseáil mar bhreosla agus mar mhalairt ar ghual Sasanach. I 1946 ceapadh ina stiúrthóir bainistíochta é ar Bord na Móna féin, agus d'fhorbair sé an comhlacht go mór le linn a théarma ann.
D'fhág sé Bord na Móna i 1958 chun bheith ina Chathaoirleach Feidhmiúcháin ar Córas Iompair Éireann (CIÉ), a bhí i gcruachás airgeadais ag an am. Rinne sé nuachóiriú suntasach ar an gcóras iarnróid: cheannaigh sé innill díosail leictreacha ó General Motors, tugadh isteach cóistí nua, agus dúnadh roinnt línte a measadh a bheith "neamheacnamaíoch". Dhún sé an líne idir Sráid Fhearchair agus Bré (atá mar chuid den chóras Luas anois); bhí sé ina chónaí i nDún Droma agus tharraing an socrú seo conspóid ollmhór níos déanaí. Dhún sé chomh maith cuid mhór den líonra iarnróid siar ó Chorcaigh. Bhí imní ar dhaoine áirithe, Éamon de Valera ina measc, faoin gclár dúnta seo, go háirithe faoi dhúnadh na líne go Bré. Rinneadh athstruchtúrú cuimsitheach freisin ar bhainistíocht agus ar airgeadas CIÉ,
Bhí deacrachtaí móra i gcónaí ag Andrews leis na ceardchumainn, rud a mheas sé féin ina dhiaidh sin mar an teip ba mhó ina shlí bheatha.[2]
D'éirigh sé as CIÉ ag aois a 65, agus i mí an Mheithimh 1966 cheap Seán Lemass é ina Chathaoirleach ar Údarás RTÉ. Bhí sé ar aon intinn le Lemass gur cheart RTÉ a úsáid mar uirlis de chuid pholasaí an stáit, dearcadh a bhí coitianta i leith comhlachtaí leathstáit ag an am. In amanna, thacaigh sé le cinneadh clár áirithe a bhaint den aer nuair a measadh go raibh siad ródhian ar an rialtas; ach, mar shampla, dhiúltaigh sé d'iarratas ón Aire Erskine Childers baill foirne áirithe, a raibh amhras fúthu, a chur faoi chois. Cuireadh tús le tástálacha teilifíse daite le linn a théarma freisin.[3] D'éirigh sé as an gcathaoirleacht i 1970, chun coinbhleacht leasa a sheachaint tar éis a mhac David a cheapadh ina Phríomh-Aoire ar Fhianna Fáil.[2]
Dearcadh polaitiúil
[cuir in eagar | athraigh foinse]Chreid Andrews go láidir i bhfiontraíocht stáit agus in idirghabháil an stáit sa gheilleagar, agus bhí meas aige ar an gcur chuige a chonaic sé sa Ghearmáin agus san Aontas Sóivéadach sna 1930idí maidir le saothrú na móna. D'aithin sé é féin mar fhear radacach, fiú mar fhear den eite chlé, cosúil le go leor dá ghlúin i bhFianna Fáil. Sna 1970idí scríobh sé colún dar teideal "Gallimaufry" don Irish Press, agus d'áitigh sé go seasta nach bhféadfaí fadhbanna na hÉireann a réiteach i gceart go dtí go bhfágfadh rialtas na Breataine Tuaisceart Éireann, agus go gceadófaí athaontú na tíre.
Bhí dearcadh liobrálach aige, de réir chaighdeáin a linne féin, ar cheisteanna ar nós an cholscartha agus na frithghiniúna. Bhí naimhdeas aige i leith chumhacht pholaitiúil na hEaglaise Caitlicí, naimhdeas a d'eascair as a chúlra poblachtánach agus as an gcoinnealbhá a chuir easpaig Chaitliceacha air féin agus ar Óglaigh eile le linn an Chogaidh Chathartha. Bhí cáil air freisin mar dhuine lom, díreach ina chuid tuairimí, rud a chruthaigh teannas ina chuid oibre ó am go chéile.[2]
Scríbhneoireacht
[cuir in eagar | athraigh foinse]D'fhoilsigh Andrews dhá imleabhar dírbheathaisnéise: Dublin Made Me (1979) agus Man of No Property (1982). Ní raibh eagla air a thuairimí pearsanta a nochtadh faoi dhaoine cumhachtacha a raibh aithne aige orthu. De bharr a n-ionracais, meastar gur foinsí fíorthábhachtacha iad don stair pholaitiúil agus shóisialta ón tréimhse sin, agus is beag duine dá ghlúin féin sa saol poiblí a scríobh chomh hoscailte faoina shaol.[2]
An Ghaeilge
[cuir in eagar | athraigh foinse]Bhí suim mhór aige sa Ghaeilge ar feadh a shaoil. Chuir sé chun cinn í mar theanga oibre agus mar chuid lárnach d’fhéiniúlacht na státseirbhíse agus na gcomhlachtaí a bhí á reáchtáil aige. Bhí baint aige le hionad na Gaeilge sa chóras oideachais agus sa chultúr poiblí.
Saol pearsanta agus bás
[cuir in eagar | athraigh foinse]Phós Andrews Mary Coyle i 1928; fuair sise bás i 1967. Phós sé den dara huair ina dhiaidh sin, Joyce Duffy.
Bronnadh roinnt dochtúireachtaí oinigh air ó ollscoileanna éagsúla, agus bhí cónaí air don chuid is mó dá shaol fásta i nDún Droma, Baile Átha Cliath. Fuair sé bás i mBaile Átha Cliath an 11 Deireadh Fómhair 1985, in aois a 84 bliain.[2]
Muintir
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is de cheann de ríshliochtanna polaitiúla móra Fhianna Fáil é Todd Andrews I measc na mball eile den teaghlach clúiteach seo tá:
- David Andrews: Chaith sé na blianta 1965-2002 ina Theachta Dála le Fianna Fáil i dToghcheantar Dhún Laoghaire.
- Niall Andrews: Mac eile Todd (iar-Theachta Dála agus iar-Fheisire de Pharlaimint na hEorpa).
- Barry Andrews: Mac David (Feisire de Pharlaimint na hEorpa).
- Chris Andrews. a bhí ina Theachta Dála (Sinn Féin) do thoghlach Bhá Bhaile Átha Cliath.
- David McSavage: Mac eile David (an fuirseoir aitheanta, a rugadh mar David Andrews Sóisear).
- Ryan Tubridy: Garmhac Todd Andrews (láithreoir teilifíse agus raidió).
Féach freisin
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ Eoin Ó Murchú (6 Lúnasa 2018). "Cúbláil nuachta? Braitheann sé ar cé atá ina bun…" (ga-IE). Tuairisc.ie. Dáta rochtana: 2026-07-01.
- 1 2 3 4 5 6 7 Tom Garvin (Iúil 2013). "Andrews, Christopher Stephen ('Todd')" (en). Dictionary of Irish Biography. Dáta rochtana: 2026-07-01.
- ↑ "Changes for TV: Arrival of Colour Television" (en). RTÉ Archives. Dáta rochtana: 2026-07-01.