An difríocht idir athruithe ar: "Béaloideas na hÉireann"

Jump to navigation Jump to search
 
==Timthriallta de mhiotaseolaíocht na hÉireann==
[[Íomhá:DealbhChildren den páistíof Lir 1998.jpg|mion|Dealbh den páistí ó Lir suite sa Gairdín Cuimhneacháin i gCearnóg Parnell i mBaile Átha Cliath]]
 
=== Timthriall Miotaseolaíoch ===
[[Íomhá:Dealbh den páistí Lir .jpg|mion|Dealbh den páistí ó Lir suite sa Gairdín Cuimhneacháin i gCearnóg Parnell i mBaile Átha Cliath]]
Is féidir béaloideas na hÉireann a roinnt ina cheithre phríomh-thimthriall, iad seo ag dul in ord ama. Timthriall Miotaseolaíoch an chéad cheann díobh seo, iad na scéalta de na Tuatha de Danann (sliocht na Ceiltigh)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.claddaghdesign.com/history/rish-mythology-guide/|teideal=A Quick Guide To Irish Mythology {{!}} Claddagh Design|údar=Claddagh Design|language=en-US|dátarochtana=2021-01-29}}</ref>. Ón am seo tá scéalta faoi dhéithe agus imeachtaí osnádúrtha, an t-am sular tháinig an Chríostaíocht go hÉirinn. Insíonn an timthriall spéisiúil seo scéal chúig ionradh imirceach na hÉireann. Tagann céann de na scéalta níos cáiliúila in Éireann na Oidheadh chloinne Lir ó thréimshe seo<ref>The 4 Cycles of Irish Mythology | Irish Myths & Legends (2017) Carrolls Irish Gifts. Available at: <nowiki>https://blog.carrollsirishgifts.com/the-four-cycles-of-irish-mythology/</nowiki> (Accessed: 29 January 2021).</ref>.
[[Íomhá:Múrmhaisiú Cú Chulainn mural.jpg|clé|mion|Múrmhaisiú Cú Chulainn, Bóthar Shankill, Béal Feirste]]
 
=== Timthriall Uladh===
[[Íomhá:Múrmhaisiú Cú Chulainn.jpg|clé|mion|Múrmhaisiú Cú Chulainn, Bóthar Shankill, Béal Feirste]]
Leanann an timthriall seo ón gceann deireanach, ag insint scéalta ón gcéad haois AD. Is tréimhse é seo de na finscéalta, laochra agus cogaíocht <ref>{{Lua idirlín|url=https://blog.carrollsirishgifts.com/the-four-cycles-of-irish-mythology/|teideal=The 4 Cycles of Irish Mythology {{!}} Irish Myths & Legends|dáta=2017-09-25|language=en-US|work=Carrolls Irish Gifts|dátarochtana=2021-02-01}}</ref>. Sa timthriall seo tá scéalta faoin Rí Conchobar Mac Nessa agus a laochra 'Brainse Dearg'. Is é an finscéal cáiliúil Cú Chulainn an príomhcharachtar i go leor de na scéalta seo <ref>Osborne, J. (2010) Sport, Games, Women and Warriors: An Historical and Philosophical Examination of the Early Irish Ulster Cycle. Victoria University. Available at: <nowiki>http://vuir.vu.edu.au/16108/1/Jaquelyn_Osborne_phd_thesis.pdf</nowiki> (Accessed: 1 February 2021).</ref>. Ba iad na scéalta go minic ar an cathanna idir treibheanna éagsúla, cheann de na cinn is eol do mhórchuid na ndaoine Éireannacha na ‘Na Táin Bó Cuailgne’ idir  banríon ard na connacht agus rí de Uladh<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/art/Ulster-cycle|teideal=Ulster cycle {{!}} Irish Gaelic literature|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2021-02-01}}</ref>.
 
 
 
[[Íomhá:AnBig Fish t-iasc mór,geograph.org.uk Bradán an- Eolais85250.jpg|mion|239x239px228x228px|An t-iasc mór, Cé Dun na nGall os comhair Theach an Chustaim]]
 
=== Timthriall na bhFíníní ===
 
 
[[Íomhá:Síoga .png|mion|Aos sí ag damhsa ]]
Is minic go raibh ról lárnach ag créatúir mhiotaseolaíochta sna scéalta bhéaloideas.
[[Íomhá:Three Sunsets - FAIRIES AND BOWER.png|mion|250x250px|Aos sí ]]
 
=== Aos Sí ===
Is iad na sióga nó [[ Aos Sí]] ar cheann de na gnéithe is coitianta de bhéaloideas na hÉireann. Déantar cur síos ar na sióga mar ‘dhaoine maithe’, dá ngairtear spiorad na marbh go minic.  Deirtear gur tháinig bunús na sióga ó chuid de rúndiamhair an tsaoil, mar shampla galar, bás leanaí óga, tubaistí aimsire agus breith leanaí neamhghnácha nó faoi mhíchumas<ref>Eberly, S. S. (1988) ‘Fairies and the Folklore of Disability: Changelings, Hybrids and the Solitary Fairy’, Folklore, 99(1), pp. 58–77. doi: 10.1080/0015587X.1988.9716425.</ref> Creidtear uair amháin gur cuid den saol iad na sióga. Deirtear go bhfuil teaghaisí faoi leith ag na sióga ar gnéithe suntasacha iad fós de thírdhreach na hÉireann inniu, cuid de na sampla de na ráthanna, dúnta, dolmainí agus crainn aonair <ref>{{Lua idirlín|url=https://irishfolklore.wordpress.com/2018/12/22/fairies-and-fairy-lore-the-reality-of-the-irish-fairy/|teideal=Fairies and Fairy lore: The reality of the Irish fairy|údar=Irel, 's Folklore, Traditions|dáta=2018-12-22|language=en|work=Ireland's Folklore and Traditions|dátarochtana=2021-01-27}}</ref>. Tá droch-ádh fós ann sa lá atá inniu ann na piseoga seo a athrú. Bhí eagla ag go leor den bpobal ar le haghaidh an dochar a d'fhéadfadh siad<ref>Narvaez, P. (1997) The Good People: New Fairylore Essays. University Press of Kentucky.</ref>. Is féidir a rá gur minic a léiríonn béaloideas tuairimí contrártha faoin gcine miotaseolaíoch<ref name=":0">Christiansen, R. Th. (1971) ‘Some Notes on the Fairies and the Fairy Faith’, Béaloideas, 39/41, pp. 95–111. doi: 10.2307/20521348.</ref>. Is í an fhéile a bheidh ann i mí na Bealtaine go ndeirtear go bhfuil na sióga beo. Ba chomhartha dea-ádh ó na sióga a bhí ina gcónaí sna bláthanna an sean-traidisiún de bhláthanna a fhágáil ar leac an dorais tithe an chéad oíche de<ref>{{Lua idirlín|url=https://irishfolklore.wordpress.com/2017/04/30/the-folklore-of-may-day-bealtaine/|teideal=The Folklore of May-Day/ Bealtaine|údar=Irel, 's Folklore, Traditions|dáta=2017-04-30|language=en|work=Ireland's Folklore and Traditions|dátarochtana=2021-01-27}}</ref>.
[[Íomhá:Leprechaun ill artlibre jnl.png|clé|mion|313x313px|Leipreachán]]
 
=== Leipreachán ===
[[Íomhá:Leipreachán.png|clé|mion|310x310px|Léaráid an leipreachán ]]
Is créatúir mhiotaseolaíochta é an [[leipreachán]], feathal suntasach na tíre sa lá atá inniú ann. Mar is eol dóibh go traidisiúnta gur baill de theaghlach na sióg iad, deirtear go bhfuil siad cosúil le chéile mar gur créatúir bheaga iad, beagnach dhá nó trí throigh ar airde.Deirtear gur tháinig brí an fhocail “luchorpán,” rud a chiallaíonn corp beag<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.trafalgar.com/real-word/history-of-leprechauns-trickster-fairies/|teideal=A Brief History of Leprechauns, Ireland's Trickster Fairies|dáta=2020-03-09|language=en-GB|work=Real Word|dátarochtana=2021-01-27}}</ref>. Is sióga iad i bhfoirm seanfhir agus tá cónaí orthu in áiteanna iargúlta, i bhfad ar shiúl ó idirghníomhaíocht an duine<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/art/leprechaun|teideal=Leprechaun {{!}} Irish folklore|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2021-01-27}}</ref>. Is ráite gur gréasaí iad de réir ceirde ag soláthar bróga damhsa do na sióga eile <ref>Cooke, M. (2013) ‘Little People and Leprechauns: Creatures of Cultural Folklore - ProQuest’, 15(4), pp. 21–33.</ref>. Is créatúir mhíthrócaireach iad, a chloistear go minic ag a nguth íseal ceoil agus cliceáil a gcuid casúr faoi fhálta sceach<ref>Winberry, J. J. (1976) ‘The Elusive Elf: Some Thoughts on the Nature and Origin of the Irish Leprechaun’, Folklore, 87(1), pp. 63–75. Available at: <nowiki>http://www.jstor.org/stable/1259500</nowiki> (Accessed: 9 February 2021).</ref>. Ceann de na sean-tréithe atá ag an lep ná trí ádh mór, deirtear gur rogha eile é seo seachas a phota óir nuair atá sé faoi bhagairt. Go dtí an lá atá inniu ann tá sean-thraidisiún béaloidis ag daoine áirithe, deirtear gur feathal dea-ádh a bhí sa phota óir an ag deireadh an tuar ceatha. is minic a dhéanann daoine mianta anois nuair a fheiceann siad tuar ceatha.
 
 
 
 

Roghchlár nascleanúna