An difríocht idir athruithe ar: "An Albainis"

Jump to navigation Jump to search
148 bytes removed ,  11 bliain ó shin
m
Filleadh eagarthóireachtaí le 78.105.239.14 (Plé); d'athúsáideadh an athrú seo caite le Antóin
(Gaeilge na hAlban = Albainis!!!)
m (Filleadh eagarthóireachtaí le 78.105.239.14 (Plé); d'athúsáideadh an athrú seo caite le Antóin)
{{Teanga
|ainm=Bearla GhalltaAlbainis/Lallainnis/''a' Bheurla Ghallda''
|ainm_sa_teanga=Scots
|tír_a_labhraíonn_í_with_in=[[Albain]], [[Tuaisceart Éireann]], [[Poblacht na hÉireann]], [[Sasana]]
&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Teangacha an Iarthair|Iarthair]]<br>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Sean-Shasainis]]<br>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Bearla GhalltaAlbainis'''
|teanga_oifigiúil_ginideach=-
|rialtóir=-
|iso3=sco
}}
[[Teanga (cumarsáid)|Teanga]] Gearmáinice is ea í an '''Bearla GhalltaAlbainis''' nó an '''Lallainnis''' (is é an chéad téarma an ceann is minicí a úsáidtear inniu, ach is é an téarma úd ''Lallainnis'' a bhí i g''Ciste Cúrsaí Reatha''; ''Scots'' an t-ainm sa teanga féin) a labhraítear in [[Albain]] agus i d[[Tuaisceart Éireann]]. Tugtar ''Lallainnis'' uirthi i bhfoinsí áirithe Gaeilge chomh maith. Is é an t-ainm a úsáidtear i nGaeilge na hAlban ná ''a' Bheurla Ghallda'', is é sin, "an Béarla Gallda". Inniu, úsáidtear an téarma ''[[Bearla GhalltaAlbainis Uladh]]'' go hoifigiúil le tagairt don chineál Bearla GhalltaAlbainise a labhraítear i g[[Cúige Uladh]], go háirithe i dTuaisceart Éireann.
 
Is deacair a rá, cé acu teanga inti féin nó canúint de chuid an Bhéarla í an Bearla GhalltaAlbainis. Ón taobh amháin de, glactar leis gur ceann de sheanchanúintí an Bhéarla í an Bearla GhalltaAlbainis, ach tá canúintí traidisiúnta seanbhunaithe dá cuid féin ag an Bearla GhalltaAlbainis chomh maith. Is féidir dearcadh ar an Bearla GhalltaAlbainis freisin mar chuid den [[Béarla|Bhéarla]] mar a labhraítear in Albain é, ach tá sí an-difriúil le [[Béarla na hAlban]], is é sin, an leagan den Bhéarla Chaighdeánach a chleachtaítear in Albain.
 
Maidir leis na cainteoirí dúchais, is é an t-ainm is minicí a thugann siad ar an teanga ná ''Scots'' nó ''braid Scots'' - is ionann ''braid'' agus ''broad'' an Bhéarla chaighdeánaigh. Is minic nach dtugann siad "Scots" ar a bhfuil á labhairt acu, ach ainmneacha cosúil le ''Doric'' nó ''Buchan Claik'' - is é sin, ainm na canúna cúinge. Ainm seanfhaiseanta é ''Scotch'', ach chluinfeá sa chiall seo é an chorruair in Éirinn. Tá an t-ainm ''Lallans'' bunaithe ar ''Lowlands'' an Bhéarla, agus bhain scríbhneoirí an leabhair úd ''Ciste Cúrsaí Reatha'' úsáid as an leagan Gaeilge ''Lallainnis''. Ainm é a d'fheicfeá ag scríbhneoirí Albanacha cosúil le [[Robert Burns]] agus [[Robert Louis Stevenson]], cuir i gcás.
Sa sliocht seo, is léir gurb é an chiall atá á cur in iúl leis an bhfocal ''Lallans'' ná "caint na ndaoine", "canúint na ndaoine simplí", seachas aon chineál teanga liteartha nó chaighdeánaithe: "Níor bhuair siad a gcloicne le gramadach ná le rialacha na teanga, ach labhair siad an rud a bhí ar a n-intinn i gcaint shimplí na ndaoine cosúil leat féin nó liomsa." (Robert Burns)
 
Nuair a thosaigh athbheochan na hBearla GhalltahAlbainise i dtús na fichiú haoise, baineadh úsáid as an bhfocal Lallainnis nó ''Lallans'' le tagairt don "Bearla GhalltaAlbainis shintéiseach" a bhí ag teacht ar an bhfód san am - is é sin, teanga liteartha a bhí curtha i dtoll le chéile as focail chanúnacha chomh maith le focail a tháinig as seanlitríocht na hBearla GhalltaehAlbainise.
 
==Stair==
 
Go dtí an [[15ú haois]], b'ionann ''Scottis'' agus Gaeilge na hAlban, agus lucht labhartha na hBearla GhalltaehAlbainise ag tabhairt ''Inglis'' ar an teanga a bhí acu féin. Ina dhiaidh sin, áfach, d'éirigh sé coitianta ''Erse'', is é sin, teanga na h[[Éireann]], a thabhairt ar Ghaeilge na hAlban, agus an t-ainm ''Scottis'' nó ''Scots'' ag tagairt don Bearla GhalltaAlbainis feasta.
 
Ón tseachtú haois ar aghaidh, bhí seanchanúint Nortumbrach an Bhéarla á labhairt in Oir-Dheisceart na hAlban. Bhí an teanga teorannaithe don cheantar seo go dtí an 13ú haois, a fhad agus a bhí Gaeilge na hAlban á labhairt i gcúirt Rí na hAlban. Ina dhiaidh sin, áfach, chuaigh an teanga in úsáid i mbuirgeanna na hAlban. Is éard a bhí i gceist leis na buirgeanna ná sórt cathracha a bhí curtha ar bun ag Dáibhí Mac Maol Coilm (Dáibhí a hAon), agus é ina Rí ar Albain sna blianta 1124-1153. An meas a bhí ag na daoine ar an Bearla GhalltaAlbainis mar theanga, chuaigh sé i méadaíocht, go háirithe nuair a bhí an [[Fraincis|Fhraincis]] ag imeacht go tiubh. Mar sin, bhí an Bearla GhalltaAlbainis á labhairt go forleathan i gcuid mhór d'Oirthear na hAlban ón 14ú haois ar aghaidh.
 
Mar sin, tá an Bearla GhalltaAlbainis bunaithe ar na canúintí a bhí á labhairt sa Nortumbarlainn sna [[An Mheánaois|Meánaoiseanna]]. Cosúil le canúintí na Nortumbarlainne, bhí sí breac le hiasachtaí Fraincise agus Lochlainnise. Níos deireanaí, fuair an Bearla GhalltaAlbainis focail ar iasacht ón Íseal-Ghearmáinis agus ón [[Ollainnis]], ó bhí muintir na hAlban ag trádáil le mairneálaigh ó thuaisceart na Gearmáine agus ón [[An Ísiltír|Ísiltír]]. Fuair an Bearla GhalltaAlbainis cuid mhór focal ón nGàidhlig chomh maith, ní nárbh ionadh. Go háirithe na téacsaí dlíthiúla ó na Meánaoiseanna, tá siad breac le hiasachtaí Gàidhlig.
 
==Stádas==
Sa bhliain 1707, chuaigh [[Sasana]] agus Albain le chéile in aon [[Ríocht Aontaithe|ríocht aontaithe]] amháin. Roimhe sin, b'é an meas a bhí ag na daoine ar an Bearla GhalltaAlbainis sa dá thír gur teanga ar leith a bhí i gceist leis an Bearla GhalltaAlbainis. D'imigh sin, áfach, agus tháinig seo: inniu, is minic a labhraíonn na hAlbanaigh canúintí atá idir eatarthu idir an chanúint Albanach agus an Béarla caighdeánaithe. Bíonn na hAlbanaigh ábalta, ina lán cásanna, [[códmhalartú]] a dhéanamh ó Bhéarla caighdeánaithe go canúint Albanach, de réir mar a theastaíonn uathu. Contanóid atá ann, agus níl sé furasta teorainn shoiléir a shocrú idir "Bearla GhalltaAlbainis faoi thionchar an Bhéarla" agus "Béarla faoi thionchar na hBearla GhalltaehAlbainise", ná a rá, cé acu canúintí de chuid Bhéarla na hAlban nó canúintí de chuid na hBearla GhalltaehAlbainise atá i gceist le caint na ndaoine in Albain an lae inniu.
 
{{síol}}
[[Catagóir:Bearla GhalltaAlbainis| ]]
 
 

Roghchlár nascleanúna