Roger Boyle, 1ú Iarla Orbhraí
.jpg)
Ba shaighdiúir agus polaiteoir Angla-Éireannach é Roger Boyle, 1ú Iarla Orbhraí ( 25 Aibreán 1621 go 16 Deireadh Fómhair 1679). Mac mhac ab óige d' Iarla Chorcaí, an t-úinéir talún ba mhó i Mumhan, cosúil le go leor Protastúnach Éireannach, thacaigh sé le riarachán Chaisleán Bhaile Átha Cliath le linn Chogaí Chónaidhm na hÉireann, coimhlint a bhí ghaolmhar le Cogaí na dTrí Ríocht.
Bhí cáil ar Boyle as a fhrith-Chaitliceachas, agus bhí sé i gcónaí i gcoinne lamháltais do Chaitlicigh na hÉireann. Polaiteoir oilte ab ea é, agus chreid sé go raibh tacaíocht ag teastáil ón rialtas rialaithe i Londain, is cuma cén comhdhéanamh a bhí ann, chun an Chinsealacht Phrotastúnach in Éirinn a choinneáil. Dá bharr sin, bhí poist shinsearacha aige faoin gComhlathas agus faoi Shéarlas II, i ndiaidh Athchur na Seacaibíteach i 1660.
Scríbhneoir aitheanta ar chogaíocht an 17ú haois ab ea Boyle, a chabhraigh le Daingean Míleata Rinn Chorráin (Charles Fort) a dhearadh. Chomh maith leis sin, scríobh sé roinnt drámaí agus dánta, a raibh meas mór ag a chomhaimsearaigh orthu ach atá imithe i bhfaillí ó shin.
Sonraí pearsanta
[cuir in eagar | athraigh foinse].jpg)
.jpg)
Rugadh Roger Boyle ar an 25 Aibreán 1625, an dara mac déag agus an tríú mac a tháinig slán de chuid Richard Boyle, 1ú Iarla Chorcaí (1566–1643), agus a dhara bean chéile, Catherine Fenton Boyle (1588–1630). Cúpla mí roimh a 7ú breithlá, bhronn a athair eastát Bhrothaill i gContae Chorcaí air, agus rinneadh Barún Bhrothaill de i dTiarnaí na hÉireann. [1]
International Phonetic Alphabet - SIL☀Ba iad ba thúisce i measc na gclann ná a dheartháir ba shine Richard (1612–1698), Katherine (1615–1691), ball de Chiorcal Hartlib, Mary Rich, Cuntaois Warwick (1624–1678), agus an poitigéir Robert Boyle (1627–1691).[2]☂Bhí cúigear clainne déag ag a thuismitheoirí san iomlán, agus tháinig deichniúr acu slán go dtí an aosacht. Ba iad ba thúisce i measc na gclann ná a dheartháir ba shine Richard (1612–1698), Katherine (1615–1691), ball de Chiorcal Hartlib, Mary Rich, Cuntaois Warwick (1624–1678), agus an poitigéir Robert Boyle (1627–1691). [2]
I mí Eanáir 1641, phós sé an Bhantiarna Margaret Howard (1623–1689), iníon le hIarla Suffolk. Rinne Sir John Suckling cur síos neamhbhásmhar ar a bpósadh lúcháireach i véarsaí mar A Ballad upon a Wedding.[3] Bhí cúigear iníonacha agus beirt mhac ag an lánúin, a oidhre Roger (1646–1682), agus Henry (1648–1693), athair Iarla na Sionainne. Phós a iníon ba shine, Margaret (1644–1683), Folliott Wingfield, 1ú Bíocunta Powerscourt.
Gairme
[cuir in eagar | athraigh foinse]Chuaigh Boyle isteach i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath sa bhliain 1630, agus ansin bhog sé go Londain sa bhliain 1632, áit ar fhreastail sé ar scoil dlí go hachomair ag Gray's Inn i mí an Mhárta 1636. [4] Chaith sé féin agus a dheartháir níos sine Lewis (1619–1642) na trí bliana ina dhiaidh sin ag taisteal san Eoraip, áit ar staidéar siad teangacha, matamaitic agus teoiric mhíleata. Nuair a d’fhill an bheirt ar Shasana sa bhliain 1639, spreag a n-athair iad chun fónamh do Charles I i gCogadh na nEaspag i gcoinne na gConántóirí. [5]
aÉirí amach agus cogadh cathartha
[cuir in eagar | athraigh foinse]D’fhill Boyle ar Éirinn nuair a thosaigh an éirí amach i 1641 agus throid sé lena dheartháireacha i gcoinne na reibiliúnach Éireannach ag Cath Lios Cearúill i Meán Fómhair 1642. Fágadh Boyle agus na Sasanaigh in Éirinn i mbaol le linn thús an Chéad Chogaidh Chathartha Shasana. Cé gur faoi cheannas an ríogaí, an Marcuis Urmhumhan (Séamus de Buitléar, 1ú Diúc Urmhumhan ina dhiaidh sin) a bhí sé ar dtús, thoiligh an Tiarna Bhrothaill fónamh faoi na coimisinéirí parlaiminte i gCorcaigh i gcoinne Chónaidhmigh na hÉireann. Throid Boyle leis na Parlaiminteoirí go dtí gur cuireadh an rí chun báis, agus ansin d’éirigh sé as cúrsaí poiblí go hiomlán agus chuir sé faoi i Marston i Somerset.
Ina dhiaidh sin, cheap sé scéim chun an Athghairm a chur i gcrích. Ar a bhealach go dtí an choigríoch, chun dul i gcomhairle leis an Rí Séarlas II, thug Oilibhéar Cromail cuairt air gan choinne i Londain. Chuir Cromail in iúl dó go raibh a phleananna ar eolas go maith ag an gcomhairle agus thug sé rabhadh dó gan leanúint leo. Thairg Cromail ceannas dó in Éirinn i gcoinne na reibiliúnach, ceannas nach raibh aon oibleagáid ag gabháil leis ach seirbhís dhílis. Glacadh leis.
Bhí cúnamh Boyle in Éirinn thar a bheith luachmhar le linn choncas Chromail ar Éirinn. Ceapadh ina mháistir ar an ordanás é, gus ba ghearr gur chruinnigh sé slua d’choisithe agus de mharcaigh, rud a thiomáin na reibiliúnaigh isteach i gCill Chainnigh, áit ar ghéill siad; spreag sé garastún Ríogaí Chorcaí (saighdiúirí Sasanacha a raibh sé ag fónamh leo níos luaithe sna cogaí) éalú ar ais go dtí taobh na Parlaiminte. Ar an 10 Bealtaine 1650, bhuaigh sé go hiomlán ag Maigh Chromtha ar fhórsa Éireannach a bhí ag dul chun Chorcaí a fhaoiseamh. Nuair a d’imigh Cromail go hAlbain, chomhoibrigh Boyle le Henry Ireton, a ndeachaigh sé leis i léigear Luimnigh. Sa bhliain 1651, bhuaigh sé ar fhórsa Éireannach a bhí ag máirseáil chun faoisimh a thabhairt do Luimneach faoin Tiarna Muskerry, i gCath Chnoc an Chlaisigh, cath deiridh Chogaidh Chónaidhmithe na hÉireann, agus ar an mbealach sin ghabh sé an baile.
Faoin am seo, bhí Brothaill ina chara agus ina dheisceabal mór de chuid Chromail, agus cuireadh fáilte roimh a bhearta diana in Éirinn agus a thacaíocht do na Sasanaigh agus do na Protastúnaigh tar éis don pholasaí lamháltais do na hÉireannaigh a thionscain Séarlas I. Toghadh é mar ionadaí do chontae Chorcaí i 1654 chuig an gCéad Pharlaimint Chosantóireachta agus i 1656 chuig an Dara Parlaimint Chosantóireachta agus freisin sa tionól deireanach sin do Dhún Éideann, agus roghnaigh sé suí i dtionól Dhún Éideann. D’fhóin sé an bhliain sin mar Thiarna Uachtarán na Comhairle in Albain, áit ar bhain sé an-tóir amach. Chuir sé faoi i nDún Éideann ag Old Moray House. Nuair a d’fhill sé ar Shasana, cuireadh san áireamh é i gcomh-aireacht inmheánach chomhairle Chromail, agus ainmníodh é i 1657 mar chomhalta de Theach nua na dTiarnaí. Bhí sé ar dhuine de na daoine ba mhó a bhí i bhfabhar Chromail an teideal ríoga a ghlacadh air féin, agus mhol sé aontas idir iníon an Chosantóra, Frances, agus Séarlas II.
Athghairm
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ar bhás Chromail, thug Boyle a thacaíocht do Richard Cromwell; ach nuair nach bhfaca sé aon fhéidearthacht ann an rialtas a choinneáil ar bun, d’imigh sé go hÉirinn, agus trí cheannas a ghlacadh arís i Mumhain, dhaingnigh sé an t-oileán do Shéarlas, ag súil le tairiscintí Monck, trí chuireadh a thabhairt don Rí teacht i dtír i gCorcaigh. Go luath ina dhiaidh sin, bhí sé ina phríomhfhigiúr i gCoinbhinsiún na hÉireann in éineacht le Sir Charles Coote. Sa bhliain 1660, toghadh é mar Fheisire d' Arundel i bParlaimint na Comhdhála, cé go raibh sé gnóthach in Éirinn tráth an toghcháin. Ar 5 Meán Fómhair 1660 rinneadh Iarla Orbhraí de. An bhliain chéanna ceapadh é ina cheann de na trí Thiarna Tiarna Breitheamh (Éire) agus dhréachtaigh sé Acht Lonnaíocht na hÉireann 1662 (Act of Settlement 1662). Sa bhliain 1661, atoghadh é mar Fheisire d' Arundel i bParlaimint na Ridirí (Cavalier Parliament.). Bhunaigh sé an baileRáth Luirc, Contae Chorcaí, in aice lena eastát i mBroghill. Mar sin féin, dódh a theach mór i mBroghill ag fórsaí Éireannacha roimh dheireadh an chéid.
Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ Wilson 1808.
- ↑ Barnard 2008.
- ↑ Endicott. “A Ballad Upon A Wedding”. Representative Poetry Online. University of Toronto.
- ↑ Barnard 2004.
- ↑ Manning 2003.