Jump to content

Réigiún na Teorann

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Bosca Geografaíocht PholaitiúilRéigiún na Teorann
Suíomh
Map
 53° 57′ 48″ N, 7° 21′ 27″ O / 53.96347°N,7.35744°W / 53.96347; -7.35744
Stát ceannasachÉire Cuir in eagar ar Wikidata
Aitheantóir tuairisciúil
Cód NUTSIE041 Cuir in eagar ar Wikidata
Réigiún na Teorann i bPoblacht na hÉireann le haird dírithe ar gach aonad rialtais áitiúil.

Is ceantar straitéiseach pleanála i bPoblacht na hÉireann é Réigiún an Teorann laistigh de Réigiún an Tuaiscirt agus an Iarthair. Faoin aicmiú NUTS le Eurostat, is réigiún leibhéal III é, le cód IE041.[1] Tá ann réigiún ainmnithe as an teorainn an Poblacht agus Tuaisceart Éireann sa Ríocht Aontaithe.

Tíreolaíocht

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tá ann sa Réigiún na contaetha Dhún na nGall, Liatroma, Shligigh, an Chabháin agus Mhuineacháin. Tá 11,516 km2 sa réigiún, 16.4% den iomlán sa stát.[2]

Stair

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Ón mbliain 1994 go dtí 2014, bhí an ceantar i dtuaisceart na tíre faoi riail Údarás Réigiúnach na Teorann. Bhíodh ann 38 teachta ainmnithe as na sé Údarás mar a leanas:[2][3][4]

Réigiún na Teorann, 2003-2018

Bhí ann san áireamh fosta an t-ionadaí ar Choiste Eorpach na Réigiún.[3] Bhuaileadh iad siúd uair sa mhí.

Tionól Réigiúnach

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Sa bhliain 2014, cuireadh deireadh leis na hÚdaráis Réigiúnacha agus bunaíodh ina n-ionad na Tionóil Réigiúnacha.[5]

Tharla athrú suntasach ag an am. D'ainneoin go bhfuil chomh-theorainn idir Contae Lú agus an Tuaisceart, tógadh an chontae as Réigiún na Teorann, de bharr a shuíomh ar Chonair Átha Cliath–Béal Feirste agus a cheangail eacnamaíocha le Mórcheantar Bhaile Átha Cliath. [6] Mar thoradh, chaill an réigiún:[7][8]

Sa deireadh mar thoradh an athrú úd, mhéadaigh líon na gcontaetha sa Lár-Oirthear óna 6 go dtí a 5. Is iad seo a leanas údaráis iar-2014 na Teorann:

Is as na comhairlí siúd a fágadh sa réigiún a thagann Coiste Straitéiseach Pleanála na Teorannn laistigh de Réigiún an Tuaiscirt agus an Iarthair[9]

Ní dhearnadh na hathruithe sna haonaid NUTS 3 go dtí mí an Mheithimh 2018, i ndiaidh cur i ngníomh an Rialacháin ón gCoimisiún (EU) 2016/2066.[6][1]

Déimeagrafaíocht

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tá daonra Réigiún na Teorann ag fás, cé go mall agus go míchothrom.[10] Tá ann Cabhán, gar de Bhaile Átha Cliath, ag méadú go tapaidh, ach tá Dún na nGall ar an imeall iarthuaiscirt fós ag laghdú.

Dar leis an daonáireamh 2016, bhí daonra 392,837 duine sa réigiún, 'sé sin 8.3% den iomlán sa stát. Bhí dlús daonra 34.1 duine an km2 ann, an mhéid iad lú sa sa tír.[4] Faoin daonáireamh 2022, bhí daonra a 419,473 duine ann census,[2] 8.1% den iomlán.[4][11]

Contaetha
# Contae Achar (km2) Daonra % Athrú 2011-2016
1 Dún na nGall 4,861 158,755 40.4% -1.2%
2 Liatroim 1,590 31,972 8.1% 0.5%
3 Sligeach 1,838 65,535 16.7% -0.1%
4 an Cabhán 1,932 76,092 19.4% 4.0%
5 Muineachán 1,295 60,483 15.4% 1.3%

Gaeltacht

[cuir in eagar | athraigh foinse]
Gaoth Dobhair, Contae Dhún na nGall, ceantar Gaeltachta an bhfuil clú agus cáil air as ucht a oidhreachta Ghaelaí.

Tá ann i Réigiún na Teorann roinnt Gaeltachtaí suntasacha, amhail is Gaoth Dobhair, Na Rosa agus Toraigh. Is í Canúint Ghaeilge Uladh an ceann dá chúige, ar a nglaoitear Gaeilge Dhún na nGall, sa chontae úd.

Tá 25% de mhuintir na months na nGaeltachtaí ina gcónaí i nDún na nGall. D'ainneoin sin, tá an líon is lú de dhaoine, a mhaíonn go bhfuil cumas Gaeilge, le fáil sa Teorainn as gach uile réigiún: Liatroim (40%), Sligeach (39.9%), Muineachán (37.6%) Donegal (37.1%) agus an Cabhán (34.6%).[12]

Geilleagar

[cuir in eagar | athraigh foinse]
Monarcha stroighine i mBéal Átha Conaill, an Cabhán

Bhí tionchar millteanach ag Cor chun donais eacnamaíoch Iar-2008 na hÉireann ar Réigiún na Teorann. Sa bhliain 2007, bhí olltáirgeacht intíre (OTI) €30,697 an duine, ach faoi 2014 bhí sé tite go dtí €19,957 an duine. Faoi 2016, bhí feabhsú beag le feiceáil sna sonraí, OTI €11.399 bn agus OTI an duine €21,885, ach fós ann méid is lú sa tír. Tá Contae Lú fós san áireamh sna sonraí seo.[13]

De réir sonraí Oll-bhreisluach (OBL) don bhliain 2016 ón bPOS, is iad Seirbhísí 64.1% den gheilleagar réigiúnach, agus déantúsaíocht and foirgníocht le 32.8% agus talamhaíocht le 3% ina ndiaidh. Is tábhachtach í turasóireacht, cé bactha le drochbhonneagar.[14]

Is go formhór tuaithe é an réigiún le feirmeacha beaga. Tá luach tuairim is €400 milliún an bhliain ar talamhaíocht, ach tá ann fóirdheontais rialtais le 70% dó sin.[15] Tá ann i nDún na nGall tuairim is 65% de iascaireacht mhara na tíre.

Téann that faoi 33% d'easpórtálacha an réigiúin go dtí an RA, i bhfad lastuas d'iomlán na tíre de 18%, ach tá bualadh Brexit air.[16][17]

I mí Feabhra 2017, bhí ráta dífhostaíochta de 6.6% sa réigiún. Meastar go raibh líon lucht oibre de 210,000 duine ann.

Iompar

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Aer

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tá aon aerfort tráchtála amháin i Réigiún na Teorann, Aerfort Dhún na nGall ag an gCarraig Fhinn sna Rosa, agus 45,000 péintéir ag dul tríd gach bliain. I measc aerfort eile in aice láimhe laistigh den réigiún, tá Aerfort Chathair Dhoire agus Aerfort Chnoc Mhuire i gContae Mhaigh Eo. I dteannta sin, is aerfort beag é Aerfort Shligigh ag An Leathros, ach gan eitiltí sceidealaithe.

Iarnród

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tá líne iarnróid idir Áth Cliath, Sligeach agus Cora Droma Rúisc i mbun seirbhíse ag Iarnród Éireann. Níl iarnród ar bith fágtha nó i nDún na nGall nó i Muineachán. I measc línte a dúnadh sna 1950í, bhí The Sligo, Leitrim and Northern Counties Railway agus The Donegal Railway Company.

Bóthar

[cuir in eagar | athraigh foinse]
Is é Réigiúin na Teorann an t-aon cheantar amháin nach bhfuil mótarbhealaigh ann.

Is é Réigiúin na Teorann an t-aon cheantar amháin sa tír nach bhfuil mótarbhealaigh ann.[18] Tá nascanna bóthar leis an gCabhán i bhfad níos fearr le oscailt an M3, cé nach dtéann sé ach go dtí as an Cheanainn sa Mhí sula n-athraíonn sé ar ais go dtí an débhealach N3.

Téitear tríd an réigiún príomhbhóthair a leanas:

Príomhbhóthair Náisiúnta i Réigiún an Teorann
Ainm Bealach Fad (km)
link = N2 (Éire) link = N2 (Éire) Áth Cliath – Muineachán – (A5 An Ómaigh – Doire) 133.0
link = N3 link = N3 Áth Cliath – an Cabhán – Béal Átha Seanaidh 127.4
link = N4 link = N4 Áth Cliath – Sligeach 198.2
link = N12 Muineachán – Teorainn (Droichead Ardgonnell) – (A3 go Béal Feirste) 6.9
link = N13 (N15 ó Shligigh) – Srath an Urláir – Leitir Ceanainn – (A2 go Doire; A6, M22, M2 go Béal Feirste) 43.8
link = N14 Leitir Ceanainn – Leifear – (A38 go An Srath Bán) 17.5
link = N15 Sligeach – Dún na nGall – Leifear – (A38, A5 go Doire) 111.0
link = N16 Sligeach – (A4 trí Inis Ceithleann, M1 go Béal Feirste) 47.5
link = N17 Gaillimh – Clár Chlainne Mhuiris – Cúil Mhuine – (N4 go Sligeach) 122.9

Mór-lonnaíochtaí

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is iad na cathracha is mó sa réigiún ná Leitir Ceanainn agus Sligeach, agus daonraí níos mó ná 20,000 ag an dís acu.[2] Null an áfach ach seacht mbaile déag le daonraí níos mó ná 2,000 acu, seacht dóibh i nDún na nGall, cúig sa Chabhán, trí cinn i Muineachán agus ceann amháin 1 Sligeach agus Liatroim araon.[4]

Leitir Ceanainn, Dún na nGall
Sligeach

Seo a leanas liosta desna deich lonnaíocht is mó atá i Réigiún an Oirdheiscirt. Dírítear aird ar phríomhbhailte contae le cló trom.

Baile
# Baile Contae Daonra
(2022[2])
1 Leitir Ceanainn Dún na nGall 22,549
2 Sligeach Sligeach 20,608
3 an Cabhán an Cabhán 11,741
4 Muineachán Muineachán 7,894
5 Bun Cranncha Dún na nGall 6,971
6 Carraig Mhachaire Rois Muineachán 5,745
7 Bealach Féich-Srath an Urláir Dún na nGall 5,406
8 Cora Droma Rúisc Liatroim 4,743
9 Baile na Lorgan Muineachán 3,926
10 Achadh an Iúir an Cabhán 3,211

Gailearaí

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tagairtí

[cuir in eagar | athraigh foinse]
  1. ↑ 1.0 1.1 "Revision to the Irish NUTS2 and NUTS3 regions". Príomh-Oifig Staidrimh. Dáta rochtana: 23ú Aibreán 2023.
  2. ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 "Census 2022 - F1004A - Population". Príomh-Oifig Staidrimh (Lúnasa 2023). Dáta rochtana: 16ú Meán Fómhair 2023.
  3. ↑ 3.0 3.1 An tAcht um Rialtas Áitiúil, 1991 (Údaráis Réigiúnacha) {Bunú} Ordú 1993, Sínithe ar an 20ú Nollaig 1993. Ionstraim Reachtúil Rialtas na hÉireann. Faighte ó Leabhar Reachtanna na hÉireann ar an 25ú Feabhra 2022
  4. ↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 Irish Region Office - Regions of Ireland: Border Region Curtha i gcartlann 2011-07-19 ar an Wayback Machine
  5. ↑ Local Government Act 1991 (Regional Authorities) (Amendment) Order 2014 (I.R. Ui. 228/2014[nasc briste go buan]). Sínithe ar an 29ú Meitheamh 2014. Ionstraim Reachtúil Rialtas na hÉireann. Faighte ón Leabhar Reachtanna na hÉireann ar an 24ú Márta 2019.
  6. ↑ 6.0 6.1 "Commission Regulation (EU) 2016/2066 amending the annexes ... [of] ... NUTS". EUR-Lex. Dáta rochtana: 15ú Lúnasa 2025.
  7. ↑ "WDC, Revisions to NUTS Level II". Western Development Commission. Cartlannaíodh an bunleathanach ar 2022-02-07. Dáta rochtana: 2018-07-11.
  8. ↑ "CSO, notes on revisions to NUTS". POS.
  9. ↑ Local Government Act 1991 (Regional Assemblies) (Establishment) Order 2014 (I.R Ui. 573/2014[nasc briste go buan]). Sínithe ar an 16ú Nollaig 2014. Sínithe ar an 29ú Meitheamh 2014. Ionstraim Reachtúil Rialtas na hÉireann. Faighte ó Leabhar Reachtanna na hÉireann ar an 24ú Márta 2019.
  10. ↑ Earráid leis an lua: Invalid parameter "orders" in <ref> tag. The supported parameters are: dir, follow, group, name.
  11. ↑ Border Regional Authority - Profile of the Region Curtha i gcartlann 2013-08-13 ar an Wayback Machine
  12. ↑ "Irish language and the Gaeltacht". POS.
  13. ↑ "Eurostat - Data Explorer". Dáta rochtana: 2014-10-06.
  14. ↑ "Planning Guidelines for the Border Region, 2010-2022". NWRA.
  15. ↑ "Regional Accounts for Agriculture". POS.
  16. ↑ "Warning hard Brexit could leave Border region further behind". The Irish Independent.
  17. ↑ "Border region 'will be the biggest casualty' of Brexit". The Times.
  18. ↑ "National Road Network". Transport Infrastructure Ireland. Cartlannaíodh an bunleathanach ar 2020-08-01. Dáta rochtana: 2025-08-29.

Earráid leis an lua: <ref> tag with name "govagri2017" defined in <references> is not used in prior text.
Earráid leis an lua: <ref> tag with name "metclimate" defined in <references> is not used in prior text.
Earráid leis an lua: <ref> tag with name "govagri2006" defined in <references> is not used in prior text.
Earráid leis an lua: <ref> tag with name "geosligo" defined in <references> is not used in prior text.
Earráid leis an lua: <ref> tag with name "geocavan" defined in <references> is not used in prior text.
Earráid leis an lua: <ref> tag with name "gsi" defined in <references> is not used in prior text.

Earráid leis an lua: <ref> tag with name "itnatgeo" defined in <references> is not used in prior text.
Aisghafa ó "https://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=Réigiún_na_Teorann&oldid=1282938"