Réigiúin na hIodáile

Is iad na ranna riaracháin chéadleibhéil san Iodáil iad na réigiúin (regioni), mar atá an dara aicme den chóras NUTS.^[1] Dar le Bunreacht na hIodáile, is slánaonad féinrialaithe region é gach réigiún le cumhachtaí faoi leith. Tá fiche réigiún ann, cúig cinn dóibh ina #réigiúin féinrialaitheacha le reacht speisialta. Seachas Valle d'Aosta, tá gach réigiún roinnte ina chúigí éagsúla.

Stair

Le linn Ríocht na hIodáile, ní raibh ann sna réigiúin ach ceantair staidrimh. Faoin bpoblacht, sa bhliain 1948, bronnadh féinriail orthu. Sa chéad leagan den bhunreacht, bhí san áireamh:

Salento (a tugadh sa féidir in Apulia isteach)
Friuli agus Venezia Giulia ina réigiúin éagsúla
Basilicata faoin ainm Lucania
Abruzzo agus Molise ina réigiúin éagsúla, ach cuireadh le chéile iad níos dearanaí mar Abruzzi e Molise, sular scaradh óna gcéile arís iad sa bhliain 1963.

Níor cuireadh féinriail réigiúnach autonomy i bhfeidhm go dtí an bhliain 1970. Ní raibh fonn ag an Democrazia Cristiana go dtiocfadh páirtí an fhreasúra, Partito Comunista Italiano/, i gcumhacht sna réigiúin ina raibh tacaíocht stairiúil aige (an crios dearg le Emilia-Romagna, an Tuscáin, Umbria agus Le Marche).

Fuair na réigiúin féinriail ar leith le leasú bunreachtúil sa bhliain 2001. Theip ámh ar moladh cónaidhmeach a chuir an Lega Nord agus Silvio Berlusconi chun cinn sa bhliain 2005, the centre-right.^[2]

Stádas

Tá bunreacht ar leith ag gach réigiún, mar a vvb ag Airteagal 123 de Bhunreacht na hIodáile. Seachas an Tuscáin, tugann na réigiúin an teideal "réigiún féinrialaitheach" orthu féin.^[3] Mar dún féin, tá ghnáth-reachta ag cuid réigiún déag agus Teachta speisialta ag an gcúig eile, a bhronnann féinriail sa bhreis orthu.

Réigiúin féinrialaitheacha le ghnáth-reacht

Bunaíodh na réigiún úd sa bhliain 1970. Ó leasú 2001 an bhunreachta, tá cumhachtaí reachtaíochta iarmharacha acu (Airteagal 117^[4]):

the regions have exclusive legislative power with respect to any matters not expressly reserved to state law.

Le fírinne, tá a gcumhachtaí airgeadais sách measartha. Coimeádann siad ach 20% de chánacha, caite go formhór chun a gcóras cúraim sláinte a mhaoiniú.^[5]

Réigiúin féinrialaitheacha le reacht speisialta

Tá rialtas dúchais bronnta ar cúig réigiún agAirteagal 116 de Bhunreacht na hIodáile, mar a leanas q: Valle d'Aosta, Friuli-Venezia Giulia, An tSairdín, an tSicil agus Trentino-Tirol Theas, le roinnt cumhachtaí reachtaíochta, riaracháin agus airgeadais acu ag brath ar an teacht ar leith. Rinneadh seo chun cultúir agus teangacha na réigiún a chosaint, agus chun scaradh nó táthcheangal a chosc i ndiaidh cloíte na tíre sa Dara Cogadh Domhanda.^[6]

Forais

Tá parlaimint darb ainm Consiglio Regionale ag gach réigiún (Assemblea Regionale sa tSicil), agus rialtas darb ainm Giunta Regionale, agus ag a bharr uachtarán darb ainm Presidente della Giunta Regionale nó Presidente della Regione. Tá an tUachtarán tofa ag saoránaigh na réigiún, seachas Valle d'Aosta agus Trentino/Südtirol, ina toghann an tionól é.

Faoin dlí toghcháin 1995, tugtar tromlach glan suas buaiteoirí. Déanann an tUachtarán cathaoirleach ar an giunta, agus ainmníonn nó b'eisean sé bhaill na gcomhairle, darb ainm assessori. Má éiríonn an tUachtarán as a phost, rithtear toghchán nua ar an dtoirt.

Réigiúin

Nuashonraigh an liosta anois |Cuardaigh íomhánna

Gintear an liosta see ó shonraí i Wikidata, agus anois agus arís nuashonraíonn Listeriabot é.
Bainfear eagarthóieachtí laistigh den liosta seo: cuir an mhír in eagar ar Wikidata!

#	Réigiún	Cineál	Achar	Daonra
1	an Lombaird	réigiún san Iodáil	23863.65 ciliméadar cearnach	10067494
2	Píodmant	réigiún san Iodáil	25387 ciliméadar cearnach	4341375
3	Valle d'Aosta	réigiún féinrialaithe le reacht speisialta	3263.22 ciliméadar cearnach	125666
4	Trentino-An Tioróil Theas	réigiún féinrialaithe le reacht speisialta	13606.87 ciliméadar cearnach	1072276
5	Veneto	réigiún san Iodáil	18345.35 ciliméadar cearnach	4869830
6	Friuli-Venezia Giulia	réigiún féinrialaithe le reacht speisialta	7862.3 ciliméadar cearnach	1215220
7	Liguria	réigiún san Iodáil	5422 ciliméadar cearnach	1550640
8	Emilia-Romagna	réigiún san Iodáil	22123.09 ciliméadar cearnach	4459477
9	An Tuscáin	réigiún san Iodáil	22987.04 ciliméadar cearnach	3729641
10	Marche	réigiún san Iodáil	9694 ciliméadar cearnach	1522608
11	Lazio	réigiún san Iodáil	17236 ciliméadar cearnach	5720536
12	Umbria	réigiún san Iodáil	8456 ciliméadar cearnach	882015
13	Abruzzo	réigiún san Iodáil	10831.84 ciliméadar cearnach	1308451
14	Campania	réigiún san Iodáil	13670.95 ciliméadar cearnach	5786373
15	Molise	réigiún san Iodáil	4438 ciliméadar cearnach	304285
16	Puglia	réigiún san Iodáil	19365.8 ciliméadar cearnach	3866174
17	Basilicata	réigiún san Iodáil	9994.61 ciliméadar cearnach	547579
18	Calabria	réigiún san Iodáil	15221.9 ciliméadar cearnach	1947131
19	an tSairdín	réigiún féinrialaithe le reacht speisialta	23949 ciliméadar cearnach	1628384
20	an tSicil	réigiún féinrialaithe le reacht speisialta	25711 ciliméadar cearnach	4983478

Deireadh liosta ginte go huathoibríoch.

Tagairtí

↑ "National structures". Eurostat. Dáta rochtana: 6ú Nollaig 2011.
↑ "Speciale Referendum 2006". La Repubblica (26ú Meitheamh 2006). Dáta rochtana: 6ú Nollaig 2011.
↑ Torrente, Luciano. "Statuti Regionali". www.simone.it. Cartlannaíodh an bunleathanach ar 2018-02-19. Dáta rochtana: 6ú Meitheamh 2011.
↑ Tschentscher, Axel. "ICL – Italy – Constitution". servat.unibe.ch.
↑ Report RAI – Le regioni a statuto speciale (Italian), dáta rochtana 21d Eanáir 2009, Curtha i gcartlann 22 Márta 2009 ar an Wayback Machine, Curtha i gcartlann 6 Deireadh Fómhair 2008 ar an Wayback Machine
↑ Hiroko Kudo, "Autonomy and Managerial Innovation in Italian Regions after Constitutional Reform", Chuo University, Faculty of Law and Graduate School of Public Policy (2008): lch. 1. Dáta rochtana 6ú Aibreán 2012 ó http://www.med-eu.org/proceedings/MED1/Kudo.pdf Curtha i gcartlann 17 Samhain 2015 ar an Wayback Machine.

[eurostat-1] "National structures". Eurostat. Dáta rochtana: 6ú Nollaig 2011.

[fedref-2] "Speciale Referendum 2006". La Repubblica (26ú Meitheamh 2006). Dáta rochtana: 6ú Nollaig 2011.

[Torrente2018-3] Torrente, Luciano. "Statuti Regionali". www.simone.it. Cartlannaíodh an bunleathanach ar 2018-02-19. Dáta rochtana: 6ú Meitheamh 2011.

[Tschentscher-4] Tschentscher, Axel. "ICL – Italy – Constitution". servat.unibe.ch.

[Rai-5] Report RAI – Le regioni a statuto speciale (Italian), dáta rochtana 21d Eanáir 2009, Curtha i gcartlann 22 Márta 2009 ar an Wayback Machine, Curtha i gcartlann 6 Deireadh Fómhair 2008 ar an Wayback Machine

[Kudo2008-6] Hiroko Kudo, "Autonomy and Managerial Innovation in Italian Regions after Constitutional Reform", Chuo University, Faculty of Law and Graduate School of Public Policy (2008): lch. 1. Dáta rochtana 6ú Aibreán 2012 ó http://www.med-eu.org/proceedings/MED1/Kudo.pdf Curtha i gcartlann 17 Samhain 2015 ar an Wayback Machine.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]