Omar M. Yaghi
.jpg)
Is ceimiceoir é Omar Mwannes Yaghi (Araibis: عمر مُؤنس ياغي) atá cáiliúil as a chuid oibre ar fhrámaí orgánacha miotail (FOManna) agus mar cheannródaí na ceimice líontánaí. Bronnadh Duais Nobel na Ceimice air sa bhliain 2025, a roinn sé le Richard Robson agus Susumu Kitagawa, as a shaothar ar an ábhar seo.[1]
Is Ollamh Ollscoile é Yaghi sa Cheimic in Ollscoil California, Berkeley . Is eolaí cleamhnaithe é freisin ag Saotharlann Náisiúnta Lawrence Berkeley, stiúrthóir bunaitheach Institiúid Eolaíochta Domhanda Berkeley, agus ball d'Acadamh Náisiúnta na hEolaíochta na Stát Aontaithe agus an Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina. I mí Eanáir 2025, ceapadh é mar an seachtú uachtarán ar Chomhairle Chultúrtha an Domhain, eagraíocht idirnáisiúnta a chuireann dul chun cinn cultúrtha agus eolaíoch chun cinn.
Luathshaol agus oideachas
[cuir in eagar | athraigh foinse]Rugadh Omar in Amman, an Iordáin, ar an 9 Feabhra, 1965, do theaghlach dídeanaithe Palaistíneach a theith ó Mhasmiya le linn Chogadh Arabach-Iosraelach 1948. D'fhás sé aníos i dteaghlach plódaithe ina raibh go leor páistí, iad go léir ina gcónaí i seomra singil ina raibh beostoc an teaghlaigh lonnaithe ann freisin. Ní raibh mórán rochtana ag an teaghlach ar uisce glan.
Nuair a bhí sé 15 bliana d'aois, agus a athair ag spreagadh dó, bhog sé go dtí na Stáit Aontaithe.[2] Cé nach raibh mórán Béarla aige, thosaigh sé ag freastal ar ranganna i gColáiste Pobail Hudson Valley. Bhain sé céim amach i 1983 leis an Associate of Science in Mathematics and Science. D'aistrigh sé ansin go dtí Ollscoil Stáit Nua-Eabhrac in Albany, áit ar chríochnaigh sé a chéim Baitsiléir Eolaíochta sa Cheimic i 1985. Lean sé ar aghaidh lena chuid staidéar iarchéime in Ollscoil Illinois ag Urbana-Champaign, ag fáil a PhD in 1990 faoi threoir Walter G. Klemperer. Bhí sé ansin mar chomhalta iardhochtúireachta de chuid na Fondúireachta Náisiúnta Eolaíochta in Ollscoil Harvard (1990 -1992) faoi Richard H. Holm.
Sa bhliain 2021, bronnadh saoránacht na hAraibe Sádaí ar Yaghi le hordú fir an rí.[3]
Gairm acadúil
[cuir in eagar | athraigh foinse]Thosaigh Yaghi a ghairm bheatha acadúil mar ollamh cúnta in Ollscoil Stáit Arizona (1992–1998). Ansin, bhí Ollúnacht Cheimice Robert W. Parry aige in Ollscoil Michigan (1999–2006), agus ina dhiaidh sin Ollúnacht Cheimice Christopher S. Foote agus Cathaoir Irving agus Jean Stone sna hEolaíochtaí Fisiceacha in Ollscoil California, Los Angeles (2007–2012).[4]
In 2012, bhog sé go hOllscoil California, Berkeley, áit a bhfuil sé ina Ollamh Ceimice James agus Neeltje Tretter. Ó 2012 go 2013, bhí sé ina stiúrthóir ar an Molecular Foundry ag Saotharlann Náisiúnta Lawrence Berkeley. Tá sé ina Stiúrthóir Bunaithe ar Institiúid Eolaíochta Domhanda Berkeley agus ina chomhstiúrthóir ar an Kavli Energy NanoSciences Institute, comhpháirtíocht idir UC Berkeley agus Saotharlann Náisiúnta Lawrence Berkeley. Tá sé ina chomh-stiúrthóir freisin ar Chomhghuaillíocht Taighde California le BASF agus ar an Bakar Institute of Digital Materials for the Planet,[5]
I mí na Bealtaine 2025, d’ardaighan University of California Board of Regents Yaghi go dtí an chéim Ollaimh Ollscoile, an onóir is airde sa chóras atá á gcoinneáil d’scoláirí ar an ard-idirdhealú idirnáisiúnta.[6]
Taighde
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ceimic líontánach
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is é Yaghi ceannródaí na ceimice líontánaí, réimse atá dírithe ar bhlocanna tógála móilíneacha a chomhtháthú i bhfrámaí criostalta oscailte ag baint úsáide as naisc láidre.[7][8][9]
Dar leis an Balzan Prize Foundation, ba é Yaghi a mhol blocanna tógála móilíneacha agus bannaí láidre a úsáid chun ábhair chríostalta a chruthú den chéad uair go luath sna 1990idí. Ag an am, mheas an pobal eolaíoch go raibh an smaoineamh seo dodhéanta ó thaobh na ceimice de, toisc go mbíodh solaid neamhchriostalta, éagruthach de ghnáth mar thoradh ar shintéis den sórt sin. Mar sin féin, in 1995, d'éirigh le Yaghi struchtúir mhiotalacha-orgánacha a chriostlú go rathúil, struchtúir ina bhfuil iain mhiotail nasctha le nascóirí orgánacha luchtaithe, amhail carbocsaláití, trí bhannaí láidre. Mar thoradh ar an mbua seo, forbraíodh aicme nua ábhar ar a dtugtar frámaí orgánacha miotail (MOFanna), rud a chuir tús leis an gceimic líontánach.[10]
Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ “Nobel Prize in Chemistry 2025” (en-US). NobelPrize.org. Dáta rochtana: 2025-10-08.
- ↑ " The Alchemist " Curtha i gcartlann 2018-08-28 ar an Wayback Machine, Forbes, Retrieved on 1 February 2018.
- ↑ “Internationally renowned chemist Omar Yaghi 'honored to accept Saudi citizenship'” (14 November 2021).
- ↑ "Wolf Prize in Chemistry: M. Fujita and O. M. Yaghi / Albrecht Kossel Prize: A. Beck-Sickinger" (2018). Angewandte Chemie International Edition 57 (13). doi:. PMID 29504702. Bibcode: 2018ACIE...57.3287..
- ↑ " New institute brings together chemistry and machine learning to tackle climate change ", Retrieved on 21 September 2022.
- ↑ " Omar Yaghi appointed as University Professor ", UC Berkeley College of Chemistry, Retrieved on 25 July 2025.
- ↑ " Omar Yaghi wins Albert Einstein World Award of Science ", Chemical & Engineering News, 10 July 2017. Retrieved on 12 March 2018.
- ↑ " Makoto Fujita and Omar Yaghi win Wolf Prize in Chemistry ", Chemical & Engineering News, 19 February 2018. Retrieved on 12 March 2018.
- ↑ " Spiers Memorial Lecture – Progress and prospects of reticular chemistry ", Royal Society of Chemistry, 18 August 2017. Retrieved on 12 March 2018.
- ↑ “Omar M. Yaghi 2024 Balzan Prize for Nanoporous Materials for Environmental Applications”. Fondazione Internazionale Premio Balzan. International Balzan Prize Foundation (November 22, 2024). Cartlannaíodh an bunleathanach ar April 18, 2025. Dáta rochtana: December 25, 2024.