Bean feasa
I mbéaloideas na hÉireann, tá ról suntasach ag mná feasa (uatha bean feasa), a bhaineann go minic le cleachtais leighis traidisiúnta. Bhí mná ann i gcónaí in Éirinn a raibh eolas acu ar ábhair ar nós leighis, beannachtaí, mallachtaí agus tairngreachta. Tugtar mná feasa orthu, ach bhí ainmneacha eile acu.; luaitear[1] bandraoi, bean feasa, bean allthach[2], cailleach agus caoirseanóir[3]. Lean cáil na mban seo trí na glúine, daoine ar nós Biddy Early sa naoú haois déag i gContae an Chláir agus Nan Conneely san fhichiú haois ar an gCladach, Co. na Gaillimhe.[4] [5][6]
Ról sa Sochaí in Éirinn
[cuir in eagar | athraigh foinse]Bhí ról ríthábhachtach ag mná feasa i soláthar seirbhísí pobail, mar aon le mná chaointe, mná ghlúine, agus mná leighis, mar shampla.[5] Is minic gur comharsana scothaosta a bhí sna mná seo, ar tuairiscíodh go ndeachaigh siad isteach i stáit mheabhracha cosúil le thámhnéal agus go dtabharfadh siad faisnéis ar ais ón Domhan Eile. Tarlaíonn sé seo go minic le linn dúiseacht, de réir staidéir Ó Crualaoich ar chuntais.[5]
Barántúlacht agus Ionadaíocht
[cuir in eagar | athraigh foinse]Scrúdaíonn Ó Crualaoich léiriúcháin chodarsnacha na mban i bhfoinsí scríofa in aghaidh an traidisiúin bhéil. Aibhsítear an bhean feasa agus An Chailleach mar shamplaí de léirithe barántúla i dtraidisiún béil na hÉireann, a thugann dúshlán na scéalta patriarchacha atá i réim sa litríocht scríofa.[5][7] Ról agus léiriú na mná ciallmhar mar neach cumhachtach atá, cé go bhfuil sé fós daonna, ceangailte leis an Domhan Eile agus a bhfuil roinnt cumhachtaí osnádúrtha leighis nó léargais aici. Sa ról seo tá sí i staid na cumhachta agus eagna sinsear nach bhféadfaí, ar shlí eile, a thabhairt di mar mhná sa tsochaí.[5][8]
Léirmheasanna Feimineach
[cuir in eagar | athraigh foinse]Pléann an chuid seo léirmheasanna feimineach ar léiriú pearsana baineanna mar an Bean feasa i mbéaloideas na hÉireann. Iniúchann sé ceisteanna a bhaineann le dlisteanacht foinsí agus an léiríonn scéalta taifeadta go cruinn róil na mban sa tsochaí. Tugann léargais ó scoláirí ar nós Ó Crualaoich léargas ar chastacht na léiriú seo.[5]
Fios (coincheap)
[cuir in eagar | athraigh foinse]Cuirtear síos ar an bhfocal ‘fios’ in An Foclóir Beag mar ‘a bhfuil foghlamtha agus tuigthe ag duine, a bhfuil eolas ag duine; eolas, tuiscint, nádúrtha nó os nádúrtha’ agus thíos faoin ‘bean feasa’ seo mar théarma a thugtar.
Mná Feasa Cáiliúla
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ In A Handbook of Irish Folklore le Seán Ó Súilleabháin
- ↑ bean allta i litriú an lae inniu is dócha, is é sin “fiáin”, nó bean Ultach, dar leis A Handbook of Irish Folklore le Seán Ó Súilleabháin
- ↑ caorsheanóir i litriú an lae inniu
- ↑ Caoimhín Ó Cadhla – An Páipéar (2025-02-07). "Na Mná Feasa" (ga-IE). Eagrán #15. Dáta rochtana: 2025-02-08.
- ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 Kelly Fitzgerald, Gearóid Ó Crualaoich (2004). "The Book of the Cailleach, Stories of the Wise-Woman Healer". Béaloideas 72: 285. doi:. ISSN 0332-270X.
- ↑ Gearóid Ó Crualaoich (2005-04). "Research Article: Reading theBean Feasa". Folklore 116 (1): 37–50. doi:. ISSN 0015-587X.
- ↑ Gearóid Ó Crualaoich (1994). "Non-Sovereignty Queen Aspects of the Otherworld Female in Irish Hag Legends: The Case of Cailleach Bhéarra". Béaloideas 62/63: 147. doi:. ISSN 0332-270X.
- ↑ Nancy Schmitz (1977). "An Irish Wise Woman: Fact and Legend". Journal of the Folklore Institute 14 (3): 169. doi:. ISSN 0015-5934.