Juan del Águila

Juan del Águila

Beathaisnéis
Breith	1545 (Féilire Ghréagóra) El Barraco
Bás	Lúnasa 1602 56/57 bliana d'aois A Coruña
Gníomhaíocht
Gairm	saighdiúir
Tréimhse oibre	1563 (Féilire Ghréagóra) –
Teangacha	An Spáinnis
Gairm mhíleata
Céim mhíleata	Maestre de campo

Ba oifigeach míleata Spáinneach é Juan del Águila y Arellano (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar Maestre de Campo de los Tercios, bhí sé lonnaithe sa tSicil, san Afraic, i Málta, sa Chorsaic, i nDiúcacht Mhílanó, san Ísiltír, sa Spáinn, sa Phortaingéil, sa Fhrainc, agus in Éirinn, áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail Léigear Mór Mhálta, Creach Antuairp agus Titim Antuairp ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Fhrancacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh.

Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590)

Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590.

Feachtas na Briotáine (1590–1598)

Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus dhíbir siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Sasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc.

Príosúnú agus athshlánú (1598–1601)

I mí na Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é mar " gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram níos mó ná mar a bhí ceart" mar a thuairiscigh Luis Cabrera de Córdoba. Bhí sé in ann a neamhchiontacht a chruthú, ionas, mar chúiteamh, gur tugadh ceannas na taiscéalaíochta dó chun tacú le lucht éirí amach na hÉireann in aghaidh Shasana.

Ullmhúcháin d'Éirinn agus díbhordáil (1601)

Ar dtús, d'aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go dtiocfadh sé i dtír i nDún na nGall le dul i gcomhar le príomhcheannairí na reibiliúnach, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d'éirigh le gníomhaire Uí Néill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ardeaspag Bhaile Átha Cliath, a chur ina luí ar an gComhairle Cogaidh tuirlingt i gCúige Mumhan, rud a d'fhág go raibh Águila an-mhíshuaimhneach. Mhéadaigh a imní nuair nach raibh an rialtas in ann ach 4,400 fear a sholáthar in ionad an 6,000 a gealladh. D'ainneoin go leor easaontais lena cheannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa. Agus é ar muir, bhí comhairle cogaidh aige lena cheann scríbe a chinneadh, ó tugadh rogha dó idir Corcaigh agus Cionn tSáile. D'áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar teacht i dtír i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosantaí, ach chreid Águila go mbeadh sé ródheacair é a ghabháil agus roghnaigh sé Cionn tSáile ina ionad. Bhuail stoirm an chabhlaigh díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír in Éirinn ar an 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh go leor long. Faoi dheireadh, chuaigh Águila isteach i gCionn tSáile ar an 23 Meán Fómhair, agus ghabh sé an baile tar éis don gharastún ríoga teitheadh. Ach cuireadh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá n-armlón – ar ais chun na Spáinne.

Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601)

Dhoimhnigh a éadóchas go mór sna laethanta i ndiaidh dó teacht i dtír, de réir mar a bhí sé soiléir gur cuireadh na Spáinnigh amú ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun éirí amach agus bhí gealltanas tugtha ag Fínghin Mac Cárthaigh Riabhach, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngara do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Cárthaigh Riabhach, agus cuireadh lucht tacaíochta na Spáinne faoi ghuaim. Mar thoradh air sin, agus d'ainneoin a rabhthas ag dúil leis, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Agus é díothaithe de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnid, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh in Ultaibh. Ach bhí a bhallaí tanaí, bhí na cnoic máguaird i gceannas ar an mbaile, agus ní raibh dóthain ábhair aige chun Cionn tSáile ná na dúnta imeallacha a dhaingniú i gceart.Thairis sin, de bharr gur chaill sé na longa a bhí ag iompar a armlóin, bhí go leor dá airtléire do-úsáidte.

Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601)

Bhí iarmhairtí díobhálacha drochfhaisnéise agus droch-áidh ceangailte le drochphleanáil. Ar dtús, d'ordaigh an chomhairle cogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila ina choinne sin, is dócha toisc gur ghlac sé leis go mbeadh sé in ann bogadh isteach i lár na tíre, ach anois agus é ag tabhairt aghaidh ar léigear, bhí sé de dhíth go práinneach air a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D'fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar a mharcshlua, ach bhí capaill na hÉireann i bhfad níos íochtaraí ná cinn an chuid eile den Eoraip agus go hiomlán mí-oiriúnach do chath. Le heaspa marcra, cabhlaigh agus tacaíocht áitiúil; míle míle ar shiúl óna fhoinse soláthair, agus scartha ag fad amach óna chomhghuaillithe, bhí a shuíomh straitéiseach lag go tubaisteach.Ar easnamh marcshlua, tacaíochta cabhlaigh agus áitiúil; míle míle ar shiúl óna fhoinse soláthair; agus scartha le fad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach lag go tubaisteach.

Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601)

Ag deireadh mhí Dheireadh Fómhair, chuir fórsaí Sasanacha faoi cheannas Charles Blount, 8ú Barún Mhuinseo, campa i gcomharsanacht Chionn tSáile. Faoi dheireadh, bhailigh Muinseo breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith ar léigear Chionn tSáile i rith mhí na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a gcuid trinsí in aice leis an mbaile, agus thit dúnfort Chaisleán na Páirce agus Rinn Chorráin do na Sasanaigh, agus bhí siad in ann tosú freisin ar bhuamáil airtléire a dhéanamh ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, bhí Oviedo agus go leor de chaptaein Águila ag éirí níos criticiúla faoi éighníomhaíocht a gceannasaí de réir mar a dhún an tsreang timpeall orthu. Déanta na fírinne, cuireadh dlús lena airdeall, de bharr greannú lucht ceannais na Sasanach ar theip dul i mbun comhraic leo, mar go raibh súil acu na Spáinnigh a thraochadh ar an mbealach seo. Ní raibh Muinseo ná a oifigigh an-sciliúil i gceardaíocht léigir agus níor thaitin leo aghaidh a thabhairt ar an bhaile a ionsaí, a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am sin mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a fhágáil ar ghanntanas bia agus a bhombardú le hocras agus brú orthu géilleadh.

Casadh an chatha (Nollaig 1601)

Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó bheith amuigh rófhada san fhuacht. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. Le teann éadóchais, bhog Muinseo a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag mar ullmhúchán d'ionsaí díreach. Tar éis dóibh ruathar tosaigh Sasanach a ruaigeadh, ar 10 Nollaig, rinne fir Águila ruathar amach i líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléire, rud a chuir iallach ar Mhuinseo an t-ionsaí a bhí beartaithe aige ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, bhí feabhas ag teacht ar staid na nGael-Spáinneach nuair a thuirling an díorma de 650 fear, a bhí iallach orthu filleadh ar an Spáinn, in iarthar Mhumhan i mí na Nollag, agus thart ar 6–7,000 fear ó na ceannaircí in Ulataibh ag druidim ar Chionn tSáile. Agus a fhios ag Águila nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d'ordaigh sé do cheannasaí an díorma in iarthar na Mumhan, Lopez de Soto, a chuid fear beagnach ar fad a sheoladh chun cabhrú leis na ceannaircí. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha.

Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601)

Mar sin féin, i mí na Nollag, bhagair teacht fhórsaí reibiliúnach faoi Uí Néill taobh amuigh de Chionn tSáile fórsaí Mhuinseo, a bhí lagaithe go mór, agus scartha amach amach ar an dtalamh ag na reibiliúnaigh agus ag an bhfarraige ag gaotha míchóiriúla. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheidís ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí trinsí Sasanacha. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé.

Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an pointe cruinnithe comhaontaithe a bhaint amach, ach láithreach bonn d’ordaigh Ó Néill cúlú. Lean grúpa beag ó phríomharm Shasana iad, ghearr marcshlua Shasana iad, thit siad i scaoll, agus ruaigeadh iad. Bhí mainneachtain De Soto níos mó treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na hÉireannaigh, rud nach raibh locht Águila air, ríthábhachtach mar go mbeadh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha tar éis diongbháilteacht na hÉireann a neartú. I gCionn tSáile, d'fhéadfadh na Spáinnigh an cath a chloisteáil ag forbairt, ach nuair a tharraing Ó Néill siar ó líne radhairc Águila, ní raibh mórán a d'fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Éireannacha, agus níor chuir sé a chuid fear amach ach amháin tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an tubaiste.

Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602)

Ar dtús, lean del Águila lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú mionruathar ar an 26–7 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléire Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú ó Mhumhan, chinn del Águila nach raibh aon dóchas sa scéal agus chuir tús le caibidlíocht ghéillte le Muinseó, a cuireadh i gcrích tar éis dhá lá ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana tuirseach fós óna chuid iarrachtaí i rith an gheimhridh agus go raibh siad ag rith as soláthairtí. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, soláthairtí agus airgead go léir. Go conspóideach, d'aontaigh del Águila freisin ordú a thabhairt go ngéillfí trí chalafort in iarthar na Mumhan a thug Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Sotod. Chun a ghéilleadh sách gasta agus flaithiúlacht a théarmaí a chosaint, cháin sé na Gaeil mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus rinne sé áibhéil ar neart Shasana. D’éirigh sé an-mhór le Muinseo agus go háirithe le Sir George Carew, uachtarán na Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a thiomáint idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí del Águila sásta géilleadh, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a cháineadh.

Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603)

Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as.

Measúnú criticiúil

Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú.

Creidiúint

Ba mhaith liom creidiúint chuí a thabhairt don staraí Terry Clavin Uasal a chuidigh leis an alt Águila, Don Juan del (Tag: https://www.dib.ie/biography/aguila-don-juan-del-a0061) agus Díolaim Beathaisnéisí na hÉireann.