Gearóid Mór Mac Gearailt
An tOchtú Iarla Chill Dara ab ea Gearóid Mac Gearailt(Béarla:Gerald FitzGerald) (1456/7 -1513). Tiarna mór le rá a bhí ann, a thugtaí Gearóid Mór nó an tIarla Mór air. Bhí sé ina bhFear Ionaid na hÉireann idir na blianta 1477 agus 1494, agus arís ón bhliain 1496 i leith. Bhí an oiread sin cumhachta agus cáile aige gur tugadh an leasainm "Rí Gan Choróin na hÉireann" air.
Saol
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ba é an duine ba shine de cheathrar mac agus beirt iníonacha, agus dá bhrí sin an t-oidhre dlisteanach ar Thomás Mac Muiris Mac Gearailt, 7ú Iarla Chill Dara, agus a bhean chéile, Joan, arbh iníon í le Séamas Mac Gearailt, 6ú Iarla Dheasmhumhan (d. 1462), agus Mary, iníon Ulick an Fhiona de Búrca, 3ú Iarla Chlann Riocaird. Níl aon ní ar eolas faoi óige Ghearailt, cé gur chuir gar comhaimseartha síos air mar "but half a[n] innocent man without great knowledge or learning, but rudely brought up according to the use of his country" (Carew, 179). Thart ar 1470 phós sé Alison (Alice) FitzEustace (b. 1495), iníon agus comhoidhre le Roland FitzEustace, 1ú Barún Phort Leastair. Faoi Nollaig 1472 bhí Mac Gearailt ina cheannasaí ar cheithre shleádóir is fiche a bhí imlonnaithe mar chosaint ar an bPailéil Shasanach.
Tharla blianta tosaigh ghairmréime an 8ú iarla ag an am céanna le héagobhsaíocht pholaitiúil thromchúiseach agus le círéibeacha a d'eascair as Cogadh na Rósann i Sasana. Chuidigh taifead na n-iarlaíg Chill Dara mar thacadóirí dílse Eabhracacha le Mac Gearailt a ghairm bheatha pholaitiúil a chur chun cinn le linn réimeas Éadbhaird IV (1461 -83) agus Risteard III (1483 -5). I mí an Mhárta 1478, tar éis bhás tobann a athar, toghadh é ina ghobharnóir sealadach ag Comhairle na hÉireann. Mheas Éadbhard IV, áfach, go raibh an t-iarla nua ró-óg agus ar bheagán taithí chun post sinsearach den sórt sin a shealbhú go buan, agus níos déanaí an bhliain sin chuir sé Henry, Tiarna Grey de Ruthin, piara Sasanach ísealchéime ina ionad. I dtaispeántas údaráis dhearbhaithe, dhiúltaigh Gearóid Mór agus a lucht leanúna ar an gComhairle aitheantas a thabhairt do Ghrey mar ghobharnóir agus i ndeireadh na dála chuir siad iachall air dul ar scor go Sasana.
Tar éis do Ghearóid Mór agus roinnt dá chompánaigh a thabhairt chuig an gcúirt i 1479, cheap Éadbhard IV Gearóid Mór ina Fhear Ionaid sa bhliain 1477, ar thuarastal bliantúil £600.
Ina iarracht smacht ríoga a athdhearbhú ar riarachán na hÉireann, d’eisigh an rí treoracha mionsonraithe maidir le rialtas maith agus le linn an chuid eile de réimeas Éadbhaird, ghlac Gearóid Mór leis an socrú seo den chuid is mó.
Tar éis do Risteard III é a dheimhniú mar leas-ghobharnóir i mí Iúil 1483, d'fheidhmigh Cill Dara smacht ar scála nach bhfacthas riamh cheana ar Chomhairle na hÉireann, fiú ag ceapadh a dheartháir Tomás (r. 1487) mar sheansailéir in aghaidh mhianta an rí. Ach tháinig athrú ó bhonn ar an aeráid pholaitiúil sa bhliain 1485 le tuairiscí go raibh Anraí Túdar chun réamhionsaithe a dhéanamh ar Shasana. I mbeart réamhghabhálach, chuir sé ina luí ar pharlaimint na hÉireann acht a rith (Meitheamh 1485) a chinntigh go dtoghfaí é mar leasghobharnóir dá ndéanfaí rí d'Anraí. Níos déanaí, bhí Cill Dara agus a dhearthár Tomás i gcomhcheilg lena chéile chun an choróin a chinntiú d’éilitheoir dealraitheach Yorkist, sé sin Lambert Simnel i ndáiríre, a bhí ag ligean air gurbh é Éadbhard, iarla Warwick, é. Go luath sa bhliain 1487, thionóil Cill Dara cruinniú d'uaisle na Páile chun éileamh Simnel a phlé, agus ar an 24 Bealtaine, d'fhreastail sé féin agus Tomás ar an searmanas corónaithe ag Ardeaglais Chríost, Baile Átha Cliath. Díreach ina dhiaidh, sin tugadh ardú céime do Chill Dara go leifteanant agus ghairm sé parlaimint a dheimhnigh teideal an rí nua ar an gcoróin. Thacaigh Cill Dara leis an ionradh Iorcach a rinneadh ar Shasana ina dhiaidh sin, trí 4,000 saighdiúir coise Gaelach a sholáthar, faoi cheannas a dhearthár Tomás. Ar an 16 Meitheamh maraíodh Tomás ag cath Stoke, as ar tháinig fórsaí Anraí VII chun cinn go buacach. Ba ghearr a mhair leifteanantacht Chill Dara agus tháinig deireadh léi ag an am céanna le héileamh Shimnel don choróin. I mí Iúil 1488 thug Cill Dara mionn dílseachta do Anraí VII agus tugadh pardún dó i socraíocht ghinearálta a bhí faoi chaibidil ag coimisinéir an rí, Sir Richard Edgecombe, ach ar feadh roinnt blianta d’fhan sé cúthail ina chaidreamh le hAnraí VII. I mí Iúil 1490 ghair Anraí chuig an gcúirt é, ach níor fhreagair an t-iarla go dtí Meitheamh 1491, agus ansin níor thug sé leithscéal ach amháin chun a neamhláithreacht a mhíniú ar na forais nach bhféadfadh sé Éire a fhágáil ar chúiseanna cosanta..