Ed Moloney
| Beathaisnéis | |
|---|---|
| Breith | (en) Edmund Moloney  1948 Sasana, Ríocht Aontaithe |
| Bás | 17 Deireadh Fómhair 2025 76/77 bliana d'aois Nua-Eabhrac, New York |
| Gníomhaíocht | |
| Réimse oibre | Iriseoireacht, iriseoireacht teilifíse agus léiriú teilifíse |
| Gairm | iriseoir, údar, léiritheoir teilifíse |
| Teangacha | An Ghaeilge agus Béarla |
| Suíomh gréasáin | thebrokenelbow.com |
 | |
Iriseoir ba ea Edmund Moloney (1948 – 17 Deireadh Fómhair 2025), ar a dtugtaí Ed go coitianta. D'éirigh le Moloney a bheith ar cheann de na hiriseoirí ba mhó le rá in Éirinn, agus é aitheanta go forleathan as a chuid tuairisceoireachta i dTuaisceart Éireann le linn na dTrioblóidí.[1] D'oibrigh Moloney do roinnt foilseachán mór le rá lena n-áirítear an iris 'Magill', The Irish Times', agus 'The Sunday Tribune', áit ar oibrigh sé mar eagarthóir Thuaisceart Éireann.[2][3]
Gairm
[cuir in eagar | athraigh foinse]Rugadh Moloney i Sasana. Chuaigh sé go dtí Béal Feirste chun freastal ar Ollscoil na Banríona.
Chuir Moloney tús lena ghairm mar iriseoir leis an iris Hibernia agus d'oibrigh sé ina dhiaidh sin le Magill de chuid Vincent Browne. Ceapadh é mar eagarthóir Thuaisceart Éireann do The Irish Times, Ina dhiaidh sin, d'oibrigh sé leis an Sunday Tribune sa ról céanna.
Sa bhliain 1999, bronnadh an gradam "Iriseoir na Bliana" in Éirinn air, rud a léiríonn an meas a bhí air..
Saothair
[cuir in eagar | athraigh foinse]Scríobh Ed Moloney roinnt leabhar tábhachtacha a dhírigh ar stair pholaitiúil na hÉireann agus go háirithe ar na Trioblóidí:
- Paisley (1986): Beathaisnéis Ian Paisley, ceannaire Aontachtach, a scríobh sé i gcomhar le Andy Pollak.
- A Secret History of the IRA (2002): Leabhar a dhíol go maith a rinne scagadh ar stair an IRA Shealadaigh. Foilsíodh an dara heagrán den leabhar i mí Iúil 2007.
- Paisley: From Demagogue to Democrat? (2008): Leabhar a scríobh sé ina aonar, athnuaite ón saothar a d'fhoilsigh sé i 1986.
- Voices from the Grave: Two Men's War in Ireland (2010): Bunaithe ar agallaimh le Brendan Hughes (iar-cheannaire an IRA a fuair bás i 2008) agus David Ervine (iar-bhall den UVF a fuair bás i 2007). Bhí na hagallaimh seo mar chuid de Thionscadal Staire Béil Ollscoil Boston.
Tionscadal Staire Béil Ollscoil Boston
[cuir in eagar | athraigh foinse]Bhí ról lárnach ag Moloney i dTionscadal Staire Béil Ollscoil Boston, nó an "Belfast Project" mar a tugadh air go minic. Bhailigh an tionscadal seo agallaimh le hiarchomhaltaí de ghrúpaí poblachtacha agus dílseacha i dTuaisceart Éireann, agus bhí sé beartaithe gan na hagallaimh a scaoileadh go dtí go bhfaigheadh na hagallaithe bás.
D'éirigh an tionscadal seo conspóideach nuair a d'iarr na húdaráis i dTuaisceart Éireann rochtain ar na taifid mar chuid d'imscrúduithe coiriúla. Bhí dlús leis an leabhar "Voices from the Grave" a d'eascair as an tionscadal seo agus an clár faisnéise teilifíse a rinneadh ina dhiaidh. I mí Feabhra 2011, bhuaigh an clár faisnéise "Voices From the Grave" an duais don chlár faisnéise teilifíse is fearr ag na Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann (IFTA).
Cás Stobie
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ar an 27 Meitheamh 1999, d'fhoilsigh Moloney scéal bunaithe ar agallaimh a rinne sé i 1990 le Billy Stobie, ceathrúnaí UDA. Líomhain Stobie gur chuir an Special Branch gunnaí ina theach chun é a thréigean. Thug sé cuntas ar dhúnmharú Pat Finucane a foilsíodh mar árachas i gcás go dtarlódh rud éigin dó féin. Foilsíodh an cuntas nuair a gabhadh Stobie agus cúisíodh é i ndúnmharú Finucane mar chuid de Fhiosrúchán Stevens.
Dhiúltaigh Moloney ordú cúirte a chomhlíonadh - a d'iarr air nótaí a bhí déanta aige le linn na n-agallamh - a thabhairt do na póilíní. D'fhéadfadh sé príosún nó fíneálacha troma a fháil, ach i mí Dheireadh Fómhair 1999, rialaigh an Príomh-Bhreitheamh, Sir Robert Carswell, ag an Ard-Chúirt i mBéal Feirste go raibh an breitheamh mícheart nuair a d'ordaigh sé do Moloney a chuid nótaí a thabhairt do na phóilíní.
Iarracht dúnmharaithe
[cuir in eagar | athraigh foinse]In 2020, nocht an iris Village scéal faoi iarracht a rinneadh i 1982 Ed Moloney agus Vincent Browne a dhúnmharú. Scríobh Moloney dhá alt faoi Shinn Féin – The Workers' Party don Irish Times in 1982. Foilsíodh an chéad cheann a phléigh aistear polaitiúil an pháirtí, ach níor foilsíodh an dara ceann a phléigh an IRA Oifigiúil agus a ngníomhaíochtaí coiriúla.
D'fhoilsigh Moloney a chuid taighde ansin san iris Magill, de chuid Vincent Browne, i Márta agus in Aibreán 1982, rud a chur náire ar Shinn Féin – The Workers' Party.
Bhí plean ag an IRA Oifigiúil chun Moloney a dhúnmharú. D'inis beirt bhall de SFWP don Ulster Defence Association go raibh Moloney san Irish National Liberation Army. Chuaigh Moloney suas go ceanncheathrú an UDA i Sráid Gawn i mBéal Feirste. Ach níor chreid Comhairle Inmheánach an UDA na líomhaintí agus ligeadh saor é.
Oidhreacht
[cuir in eagar | athraigh foinse]Bhog Moloney go Nua Eabhrac sa bhliain 2000, agus lean sé air ag scríobh agus ag feidhmiú mar iriseoir. Scríobh sé blag dar teideal "The Broken Elbow"[4], áit a rinne sé tráchtaireacht ar chúrsaí reatha agus ar pholaitíocht ó 2011 ar leith.
Bhásaigh Ed Moloney i Nua Eabhrac ar an 17 Deireadh Fómhair 2025, áit a raibh sé ag obair agus ag maireachtáil le tamall de bhlianta. Bhí sé 77 bliain d'aois. Maireann a bhean chéile Joan McKiernan agus a mhac,Ciarán.
Beidh cuimhne ar Ed Moloney mar dhuine de na hiriseoirí ba thábhachtaí a chuir síos ar thréimhse na dTrioblóidí. Bhí a chuid tuairiscithe neamheaglach agus críochnúil, agus tá a chuid leabhar ina bhfoinsí luachmhara do scoláirí agus do dhaoine eile a bhfuil suim acu i stair chomhaimseartha na hÉireann.
Cé go raibh a chuid tuairimí agus a chuid oibre conspóideach go minic, léiríonn an gradam "Iriseoir na Bliana" a fuair sé agus an t-aitheantas a thug a chomhghleacaithe dó an meas a bhí air sa ghairm. Bhí sé tiomanta don fhírinne a lorg, beag beann ar na hiarmhairtí pearsanta nó gairmiúla, agus ba mhinic a chuir sé é féin i mbaol chun scéalta tábhachtacha a thuairisciú.[2]
Féach freisin
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ "About Ed Moloney" (en). The Broken Elbow (2011-01-16). Dáta rochtana: 2025-10-20.
- ↑ 2.0 2.1 Nuacht RTÉ (2025-10-20). "Iriseoir mór an Tuaiscirt Ed Moloney ar shlí na fírinne" (as ga-IE).
- ↑ Arthur Beesley. "Ed Moloney: journalist and author dies aged 77" (en). The Irish Times. Dáta rochtana: 2025-10-20.
- ↑ "The Broken Elbow" (en). The Broken Elbow. Dáta rochtana: 2025-10-20.