Earnán de Blaghd
Polaiteoir, réabhlóidí, údar agus bainisteoir amharclainne Éireannach ab ea Earnán de Blaghd (de Blaghad uaireanta nó Ernest Blythe), a rugadh ar an 13 Aibreán 1889 agus a d'éag ar 23 Feabhra 1975. Bhí an sé ina bhall den IRB agus de Chonradh na Gaeilge agus ghlac sé páirt sa troid ar son neamhspleáchas na hÉireann. Ach ag an am céanna, bhí sé ar dhuine de na ceannairí ba ghníomhaí agus ba chonspóidí sa 20ú haois i ngluaiseacht na saoirse agus i ngluaiseacht na Gaeilge.[1]
Luathshaol
[cuir in eagar | athraigh foinse]Rugadh Earnán do theaghlach Eaglais na hÉireann agus aontachtach i mbaile fearainn Machaire Lios an Uisce [2], Maigh gCabraí, Contae Aontroma, sa bhliain 1889.
Bhí feirm ochtó acra ann ag a athair James Blythe, ball d’Eaglais na hÉireann. Mar Phreispitéireach a tógadh a mháthair Agnes Thompson. Bhí deartháir agus beirt deirfiúracha aige. Chloiseadh sé scéalta i dtaobh na nÉireannach Aontaithe óna mháthair. Ba chuimhin léi gur Ghaeilgeoirí cuid dá muintir: ‘Tháinig fear gaoil de mhuintir mo mháthar aneas ar cuaird chucu ó áit in aice le Caisleán Uidhilín timpeall tosach na naoú aoise déag. Bhí a chuid Béarla an-ait ar fad toisc gur Ghaeilge a labhraíodh sé de ghnáth agus é sa bhaile theas, agus, faoi mar a bhí cloiste ag mo mháthair, bítí ag cúlmhagadh faoi mar gheall ar na habairtí aisteacha a bhíodh aige. Cruifearach [cruifear ] ab ea é ar nós a ghaolta thuaidh’ (Trasna na Bóinne [3]).
I nDaonáireamh 1901 bhí na daoine seo sa teaghlach i Machaire Lios an Uisce: James, (48), feirmeoir; Agnes (50); Ernest (11); James A. (10); Josephine (9); Mary H. (7); Annie Kearney, cailín aimsire a rugadh i gContae Ard Mhacha agus ar Chaitliceach Rómhánach í; beirt fhear oibre a rugadh i gContae Aontroma. Cailíní aimsire a mhúscail a spéis sa Ghaeilge an chéad lá agus thíolacfadh sé a chnuasach dánta, Fraoch agus Fothannáin [4](1938), do dhuine díobh, Máire Ní Anluain; fuair sé priméar de chuid Chumann Buanchoimeádta na Gaeilge ó dhuine eile díobh, iníon leis an múinteoir taistil Proinsias Mac Uinseannáin. Bhí Earnán agus an chlann go léir sa teach nuair a rinneadh Daonáireamh 1911. ‘Iriseoir’ an cur síos ar a cheird. Dúradh go raibh James agus Agnes pósta le 22 bliana agus gur rugadh ceathrar dóibh.
Fuair sé bunscolaíocht i Maigh gCabraí agus i mBaile Charraig an Mhadaidh [5]. Ba é an mac ba shine é ach ba léir nach raibh dúil san fheirmeoireacht aige. In 1905 fuair sé post mar bhuachaill cléireachais sa Roinn Talmhaíochta agus Ceardoideachais [6] i Sráid Mhuirfean, Baile Átha Cliath. I gConradh na Gaeilge tháinig sé faoi anáil Sheoirse Uí Eireamhóin (George Irvine, (1877–1954)) [7], Shinéad Ní Fhlannagáin [8], Thomas Mac Partland agus Sheáin Uí Chathasaigh. Ó Cathasaigh a thug isteach i mBráithreachas na Poblachta é in 1906.[9][8] Bhí baint aige freisin leis an gComhairle Náisiúnta agus le Sinn Féin le Seoirse Ó hEireamhóin, Séamas Deakin [10] agus an Cathasach, bhunaigh sé feachtas chun soiscéal an Ghaelachais a leathadh i measc bhaill d'Eaglais na hÉireann, agus is san iarracht sin a fuair sé taithí ar an óráidíocht. Tuairim an ama chéanna bhí sé ag cur eolais ar an drámaíocht agus scríobhadh sé léirmheasanna faoi ainm cleite in The Peasant. Bhí sé sa láthair in 86 Faiche Stiabhna an oíche a thosaigh an cath i dtaobh an Ghaeilge a bheith riachtanach i máithreánach Ollscoil na hÉireann.
Luathghairm
[cuir in eagar | athraigh foinse]Sa bhliain 1909, rinneadh tuairisceoir nuachta sóisearach de Blythe leis an North Down Herald agus d'fhan sé leis an bpáipéar go dtí 1913. Le linn na tréimhse seo dá shaol bhí ballraíocht aige san Ord Oráisteach agus i mBráithreachas na Poblachta. Ar an 26 Meán Fómhair 1910 chuaigh Blythe isteach in Ord Oráisteach Bhaile Nua na hArda agus d'fhan sé san Ord go dtí an 14 Feabhra 1912.[11]
Thosaigh sé ag taisteal don Bhráithreachas i gCúige Uladh timpeall 1910, agus ag freastal ar ranganna Gaeilge i gColáiste Chomhghaill, Béal Feirste. Ach in 1913 chuaigh an Blaghdach ó dheas go Corca Dhuibhne ina sclábhaí feirme (agus in aois 23 bliain dó) chun an Ghaeilge a fhoghlaim.[12] An bhliain dár gcionn, bhí sé ina oibrí feirme ag muintir Thomáis Ághas i gCinn Aird. Bhí sé ina chaptaen ar Óglaigh Lios Póil chomh maith.
Sa bhliain 1915, fuair sé ordú a bheith ag taisteal arís don Bhráithreachas i gCúige Uladh. Ceapadh ina thimire do na hÓglaigh ansin é.[1]
I 1915 shuigh sé isteach i ngluaisteán den chéad uair ina shaol - ar a bhealach go príosún Bhóthar Chroimghlinne.[13]
Bhí sé ag pointe amháin ina "lár" nó ina cheann don Bhráithreachas i mBhéal Feirste ach d'iarr Bulmer Hobson agus Denis McCullough air éirí as ionas go bhféadfaí ardú céime a thabhairt do McCullough go dtí oifig níos airde.[9]
I rith an ama seo, bhí sé ina eagraí do na hÓglaigh i gContae an Chláir roimh 1916.[14] Bhí a ghníomhaíocht sínte thar réigiún an iardheiscirt ar fad go dtí Contae Chiarraí, Chorcaí, Luimnigh agus an Chláir.Scaip a ghníomhaíocht ar fud réigiún an iardheiscirt go contaetha Chiarraí, Chorcaí, Luimnigh agus an Chláir. Rinneadh Captaen de Chompánas Lios Póil (d'aisteoirí) de agus thug sé camchuairt ar an réigiún le liosta ainmneacha daoine le hearcú.[15] Bhí Blythe ar dhuine den bheagán eagraithe a cuireadh amach faoin tuath (ba iad Liam Ó Maoilíosa agus Earnán Ó Máille cuid eile acu) agus gan mórán cáilíochta aige, bhí sé féinmhúinte den chuid is mó. Bhí soláthairtí annamha agus i bhfad ó chéile, chomh maith le treallach.Bhí Ceanncheathrú an IRA drogallach le hacmhainní gann a chur i mbun gnóimh. Ach bhíothas ag súil go mbeadh Earnán ag druileáil, agus ag traenáil a chuid fear, chomh maith le coinscríobh a sheachaint.[16]
Gabhadh an Blaghdach go rialta 1913 -15 faoin Acht um Chosaint na Ríochta 1914, nuair a ordaíodh faoi dheireadh é a dhíbirt as Éirinn i mí Iúil 1915:bhí Liam Ó Maoilíosa, Herbert Pim, agus Denis McCullough i measc na ndaoine eile a bhí ar an eascaire. Ghlac Deasún Mac Gearailt áit de Blaghd.[17] Dhiúltaigh sé a aistriú go dtí an Bhreatain, agus mar sin cuireadh é chun trí mhí a chaitheamh i bpríosún Bhóthar Chromghlinne, Béal Feirste. Ar an 30 Márta 1916, tháinig slua mór le chéile taobh amuigh de Theach an Ardmhéara i mBaile Átha Cliath chun agóid a dhéanamh in aghaidh dhíbirt de Blaghd agus Uí Mhaoilíosa. Scaoileadh urchair le beirt phóilíní.[18]
Mar sin, chuir na húdaráis go dtí baile i mBerkshire é. Theip air ansin dul go dtí stáisiún na bpóilíní agus cuireadh go Príosún Oxford é, ní raibh an Blaghdach in ann páirt a ghlacadh in Éirí Amach na Cásca de bharr a imtheorannú ansin.[8] Ó Oxford, cuireadh go Príosún Brixton ansin é agus aistríodh go Príosún Reading é. Scaoileadh saor é ag Nollaig 1916, agus ordaíodh dó gan filleadh ar Éirinn go deo. D'fhill sé ar Bhéal Feirste, áfach, áit ar coinníodh ina dhiaidh sin é.
Tá mion chur síos ina leabhar "Gaeil Á Múscailt"[19] ar shaol an chime – ina aonar i bpríosún Brixton agus smaointe drúisiúla á chrá; ar stailc ocrais agus tarta i bpríosún Chorcaí agus é ag brionglóidí ar dheochanna dubha leanna agus ina cheannfort ar an mbuíon de phríosúnaigh ‘dhainséaracha’ i bpríosún Bhéal Feirste chomh maith lena ainmníú, ar mholadh Éamon de Valera, ina Stiúrthóir Trádála agus Tráchtála sa chéad Dáil Éireann.[19]
Scaoileadh saor é níos déanaí agus chuaigh sé go dtí an Sciobairín chun eagar a chur ar an Southern Star, nuachtán a bhí ceannaithe ag Sinn Féin. Rinne sé neamhaird de chúirt airm (Arm na Breataine), chun Cúige Mumhan a fhágáil, agus mar thoradh air sin chaith sé 12 mhí i bpríosún i nDún Dealgan agus i mBéal Feirste. Le linn a thréimhse i nDún Dealgan, chuaigh sé ar stailc ocrais ar feadh roinnt laethanta.
Phós sé Anne McHugh i 1919.
Gairm pholaitiúil
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tréimhse réabhlóideach
[cuir in eagar | athraigh foinse]Thug an Blaghdach an-tacaíocht don Chonradh Angla-Éireannach. Toghadh é ina Theachta Dála do North Monaghan (Muineachán Thuaidh) sa bhliain 1918.
Bhí an Blaghdach go daingean i gcoinne an choinscríofa. In alt dar teideal Ruthless Warfare chuir sé síos ar choinscríobh mar "atrocity" (ainghníomh).
We must decide that in our resistance we shall acknowledge no limit and no scruple ... [man who] assists directly or by connivance in this crime against us should be killed without mercy or hesitation.... The man who serves on an exemption tribunal, the doctor who examines conscripts, the man who voluntarily surrenders when called for, the man who applies exemption, the man who drives a police car or assists in the transport of army supplies, must be shot or otherwise destroyed with the least possible delay.
Chuir an fhéidearthacht go gcuirfí coinscríobh i bhfeidhm daoine ar fud na hÉireann i gcoinne bheartas na Breataine i gcoitinne. Bhris cogadh focal amach ina bhfreastalódh ceisteanna aonair, cosúil le coinscríobh, le mianta na ndaoine i dtaobh na hÉireann a chomhdhlúthú.
Bhí feasacht ghéar ar dhifríochtaí reiligiúnacha: dá pháirt féin, thug an Blaghdach faoi deara go raibh sagart Caitliceach san IRB. Agus é réasúnta, bhí an Blaghdach ag tacú go láidir leis an Chonradh Angla-Éireannach 1921.
Aire Airgeadais.
[cuir in eagar | athraigh foinse]Rinneadh an Blaghdach ina Aire Airgeadais i gcéad rialtas Liam Mhic Chosgair i 1923. Go dtí gur ceapadh Heather Humphreys ina hAire in 2014, ba é an "only specifically northern protestant to have served at cabinet level in the 26 County state"[17] Bhí sé ina Aire Poist agus Telegrafa freisin ó 1922 go 1932 agus ina Leas-Uachtarán ar an Ard-Chomhairle.[7]
Bhí an Blaghdach tiomanta do bhuiséad cothromaithe a choinneáil ar aon chostas, rud nach raibh éasca ar chor ar bith. Chuir Cogadh Cathartha na hÉireann brú ollmhór ar Shaorstát Éireann a bhí ina thús, le caiteachas poiblí beagnach ag dúbailt, le linn an chogaidh. Mar thoradh air sin, bhí buiséad réamh-mheasta de níos mó ná £8 milliún roimhe don bhliain dár gcionn, nuair a bhí an fiachas náisiúnta ag £6 milliún cheana féin. Cáineadh go forleathan é nuair a laghdaigh sé an pinsean seanaoise ó 10 scilling (50p) go 9 scilling (45p) in aghaidh na seachtaine in Acht na bPinsean Sean-Aoise, Meitheamh 1924. Creidtear go forleathan gurbh é sin ba chúis le titim rialtas Chumann na nGaedheal, cé nár tharla sé sin go ceann naoi mbliana eile.
Sa bhliain 1926, mar Aire Airgeadais, thug sé isteach an Bille Airgid Reatha ionas go mbeadh "bonn airgid againn a bheadh sainiúil dár gcuid féin, agus a bhfuil ar aghaidh dearaí na tíre seo".[18] Ní go dtí an 12 Nollaig 1928 a cuireadh na boinn nua, a bhí deartha ag Percy Metcalfe, i gcúrsaíocht. Ba é ba chúis leis an moill ná conspóid faoi na dearaí ainmhithe a roghnaigh an coiste a cheap an rialtas, faoi chathaoirleacht W. B. Yeats, a cuireadh ar bun chun comhairle a thabhairt maidir le dearadh na mbonn.[18]
Mhaoinigh Blythe scéim hidrileictreach na Sionainne i ndeireadh na 1920idí. In ainneoin a chuid polasaithe crua i leith na sean agus na mbocht, mhaoinigh Blythe tionscadail pheata go héasca; in aon bhliain amháin, 1929, leithdháil a Roinn Airgeadais £6,400 – suim ollmhór ag an am – le haghaidh aistriúcháin go Gaeilge ar úrscéalta lena n-áirítear Dracula le Bram Stoker.[19] I 1930 scríobh sé sa Star "nach bhfuil cosa cré ag déithe an daonlathais ... is bagairt don tír an vótáil i lámha phobal aineolach amaideach".[20]
Bhí polasaí eacnamaíoch an-chaomhach ag Cumann na nGaedheal ag tús na 1930idí, ag féachaint ar a ról mar long airgeadais dhaingean a reáchtáil, trádáil a éascú, agus gan idirghabháil a dhéanamh san eacnamaíocht. Idir 1929 agus 1935, na trí bliana deiridh dá thréimhse mar Aire Airgeadais agus na chéad trí bliana de rialtas Fhianna Fáil, thit luach onnmhairí talmhaíochta an tSaorstáit beagnach 63% ó 35 milliún punt go 13.5 milliún punt in aghaidh na bliana, agus thit luach iomlán onnmhairí an stáit go dtí an Bhreatain ó 43.5 milliún go 18 milliún punt, titim eile de bhreis is 50%.[21]"
Ó shin go 1922, bhí an Blaghdach ina Aire ar an Roinn Tionscail agus Trádála. Ceapadh ina Aire Airgeadais é nuair a bhí rialtas Liam Tomás Mac Cosgair ann. Cáineadh go géar é nuair a d'ísligh sé an pinsean ó deich scilling go naoi scilling; chaill sé a shuíochán sa bhliain 1933.
Faisisteachas
[cuir in eagar | athraigh foinse]
Faisistí go smior a bhí ann. Sna 1930idí bhí an Blaghdach ina bhall sinsearach de na Léinte Gorma agus ina sheanadóir (1933-36).
D'éirigh an Blaghdach as an bpolaitíocht sa bhliain 1936 le dul le hamharclannaíocht. Bhí sé ina bhainisteoir ar Amharclann na Mainistreach ó 1941-67.
Amharclannaíocht
[cuir in eagar | athraigh foinse]In 1925 thug an Blaghdach, mar aire, fóirdheontas d’Amharclann na Mainistreach. Deirtear gurbh é an chéad uair i ndomhan an Bhéarla a ndearnadh a leithéid. Deich mbliana ina dhiaidh sin thug W.B. Yeats cuireadh dó a bheith ina stiúrthóir ar an amharclann.[1]
Bhí sé ina stiúrthóir bainistíochta ar Amharclann na Mainistreach ó 1941 go 1967 agus ar dhuine de na stiúrthóirí go 1972.
D’aistrigh sé Le Bourgeois Gentilhomme le Moliere go Gaeilge faoin teideal Sodar i ndiaidh na nUasal agus léiríodh é 21 Bealtaine 1944.[1]
Chuirtí ina leith go ndiúltaíodh sé drámaí maithe, go nglacadh sé le drochdhrámaí, agus go gcuireadh sé aisteoirí ó dhoras mura mbeadh inniúlacht sa Ghaeilge acu.
Gaeilge
[cuir in eagar | athraigh foinse]
Bhí an Blaghdach ina Ghaeilgeoir dílis. Is dó a thugtar an chreidiúint maidir le polasaithe Gaeilge an rialtais i gcoitinne idir 1922 agus 1932 agus maidir le bunú an Ghúim, Choláiste Mhuire, na gcoláistí ullmhúcháin, agus maoiniú Choláiste Ollscoile na Gaillimhe i dtreo go gcuirfí le tábhacht na teanga ann.[1]
Is eisean a rinne an cinneadh deontas stáit a thabhairt chun go mbunófaí Taibhdhearc na Gaillimhe, amharclann náisiúnta na Gaeilge, sa bhliain 1927.
Bhí sé in aghaidh Chonradh na Gaeilge i rith na tréimhse sin toisc, b’fhéidir, an tsíorghearáin a bhí ar siúl acu i dtaobh fhaillí an rialtais, dar leo, sa teanga.[1] Thug sé tacaíocht don chló rómhánach i ngnóthaí foilsitheoireachta an rialtais, rud nár mhéadaigh gean Gaeilgeoirí poblachtacha air.
D'fhoilsigh an Blaghdach trí leabhar dírbheathaisnéise sa Ghaeilge, mar atá, Trasna na Bóinne (1957)[20], Slán le hUltaibh (1971), agus Gaeil á Múscailt (1973).
Foinsí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- 'Ernest Blythe', The Encyclopedia of Ireland, Gill & Macmillan Ltd, 2003
Naisc sheachtracha
[cuir in eagar | athraigh foinse]- [https://drb.ie/blog/ernest-blythe-and-the-irish-language/ Ernest Blythe and the Irish Language
2 November 2020]
Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- 1 2 3 4 5 6 "DE BLAGHD, Earnán (1889–1975)" (ga). ainm.ie. Dáta rochtana: 2020-06-05.
- ↑ Machaire Lios an Uisce
- ↑ Trasna na Bóinne
- ↑ Fraoch is fothannáin
- ↑ Ballycarrickmaddy
- ↑
- ↑ [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=0742 Ó hEIREAMHÓIN, Seoirse]
- 1 2 3 Neill, T. (1979) Ernest Blythe: The Man from Magheragall. [Electronic Version] Lisburn Historical Society, 2 (4)
- 1 2 Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "".
- ↑ [https://en.wikipedia.org/wiki/Seamus_Deakin Seamus Deakin]
- ↑ Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "".
- ↑ Earráid leis an lua: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedboy - ↑ DE BLAGHD, Earnán. "Slán le hUltaibh le Earnán de Blaghd | CIC". www.cic.ie. Cartlannaíodh an bunleathanach ar 2020-08-15. Dáta rochtana: 2020-06-05.
- ↑ Comerford, Marie (2021). "On Dangerous Ground A Memoir of the Irish Revolution". Dublin: Lilliput Press.
- ↑ Bureau of Military History WS 939 (Ernest Blythe), as cited by Townshend, p. 34.
- ↑ Townshend, p. 75.
- ↑ Townshend, p. 82.
- ↑ Cd.8311, para.807., as cited by Townshend, p. 148.
- 1 2 Earnán de Blaghad (1973). "Gaeil Á Múscailt" (as ga). 9780862895907.
- ↑ "Trasna na Bóinne | CIC". www.cic.ie. Cartlannaíodh an bunleathanach ar 2020-08-09. Dáta rochtana: 2020-06-05.
- Daoine a rugadh i 1889
- Básanna i 1975
- Airí Rialtais na hÉireann
- An Eite Fhíordheis in Éirinn
- Baill Chumann na nGaedheal
- Baill de BPÉ
- Baill den 1ú Dáil
- Baill den 2ú Dáil
- Baill den 3ú Dáil
- Baill den 4ú Dáil
- Baill den 5ú Dáil
- Baill den 6ú Dáil
- Baill den 7ú Dáil
- Baill Shinn Féin
- Daoine as Contae Aontroma
- Fir
- Gníomhaithe Gaeilge
- Scríbhneoirí Éireannacha
- Preispitéirigh Éireannacha
- Baill Eaglais na hÉireann