Diarmaid Mac Murchadha
  | |
| Ainm sa teanga dhúchais | (ga) Dermot Mac Murrough |
|---|---|
| Beathaisnéis | |
| Breith | 1110 Cúige Laighean |
| Bás | 1 Bealtaine 1171 60/61 bliana d'aois |
| Áit adhlactha | Fearna |
| Ríthe na Laighean | |
| 1126 – 1171 | |
| Faisnéis phearsanta | |
| Reiligiún | Caitliceachas |
| Gníomhaíocht | |
| Gairm | monarc |
| Tréimhse ama | Glúin an 12ú aois |
| Teaghlach | |
| Céile | Mór Ní Thuathail |
| Páiste | Aoife Nic Mhurchadha, Domhnall Caomhánach, Urlachan Mac Murchadha |
| Athair | Donnchadh mac Murchadha agus Orlaith Ní Bhraonáin |
| Siblín | Enna mac Donnchada Mac Murchada |
Rí Laighean idir na blianta 1126 agus bliain a bháis ba ea Diarmaid Mac Murchadha (thart ar 1110 – thart ar 1 Bealtaine 1171), cé gur cuireadh dá ríchathaoir faoi dhó é sa tréimhse sin. "Fear bríomhar fuinniúil gan trua gan taise do dhuine ar bith - seo teist na n-údar ar Dhiarmaid Mac Murchadha".[2] Bhí aighneas idir é féin agus Tighearnán Ua Ruairc, rí Bhréifne, agus chaill sé a choróin sa bhliain 1166 dá bharr. Tháinig na Normannaigh go hÉirinn sa bhliain 1169, áfach, tar éis dó cuireadh a thabhairt do Anraí II, rí Shasana agus diúc na Normainne, teacht i gcabhair air. Mar gheall ar seo, tugtar Diarmaid na nGall air chomh maith. Gheall sé a iníon Aoife, mar aon le ríocht Laighean tar éis a bháis, don Normannach Strongbow mar pháirt den bheart céanna.
Luathshaol agus teaghlach
[cuir in eagar | athraigh foinse]Bhain Diarmaid le Uí Chinnsealaigh, an cine ba threise i ndeisceart Laighean. Ba é a athair Donnchadh mac Murchadha, rí Laighean agus Bhaile Átha Cliath, a maraíodh i gcath in aghaidh mhuintir Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1115; deirtear gur adhlaic muintir na cathrach conablach madra in éineacht leis mar tharcaisne.
Bhí beirt bhan aige, rud a bhí ceadaithe faoi dhlí na nGael: Sadhbh Ní Fhaoláin, máthair a mhic ba shine Domhnall Caomhánach (thart ar 1140–1175), agus Mór Ní Thuathail, deirfiúr Lorcáin Ua Tuathail, máthair a iníne Aoife (thart ar 1153–1188) agus a mhic Chonchobhair.
Rí Laighean
[cuir in eagar | athraigh foinse]Toghadh ina rí ar Chúige Laighean é i ndiaidh bhás a dhearthár Éinne, agus gan é ach sé bliana déag d'aois. Ní raibh an tArd-Rí, Toirdhealbhach Ua Conchobhair, sásta leis, agus chuir sé an Ruarcach go Cúige Laighean leis an ríocht a bhaint de. Rinne Ua Ruairc feachtas fíochmhar inar maraíodh eallach an chúige d'aon turas chun gorta a chur ar na daoine. Bhí Mac Murchadha ag troid ar feadh na mblianta as sin amach agus d'éirigh leis a ríocht a athghabháil faoi dheireadh sa bhliain 1133, le tacaíocht threibheanna Laighean, agus bhí síocháin ina ríocht ar feadh na mblianta.
Sa bhliain 1152 chuidigh Diarmaid leis an Ard-Rí féin agus tailte Thighearnáin á gcreachadh acu, agus is sa bhliain chéanna a d'fhuadaigh sé Dearbhfhorgaill, bean Uí Ruairc, mar aon lena maoin. Deir foinsí eile nárbh in aghaidh a tola a bhí sí agus gur fhan sí i bhFearna go compordach ar feadh roinnt blianta. Cibé fírinne a bhí leis, cuireadh ar ais chuig a muintir í sa bhliain 1153, agus níor lagaigh an eachtra ach an oiread an t-aighneas idir an dá rí.
Pátrún eaglasta
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ba phátrún fial eaglaise é. Bhunaigh sé mainistir Chistéirseach i Bealach Conglais sa bhliain 1148, agus thug sé tacaíocht do mhainistir Fhearna, do phrióireacht i Gleann Dá Loch agus do chlochair bhan rialta i mBaile Átha Cliath agus in aice le Port Láirge. Sa bhliain 1162 d'ainmnigh sé Lorcán Ua Tuathail, deartháir a mhná Mór, ina Ard-Easpag ar Bhaile Átha Cliath. Meastar go raibh baint ag a chúirt le cur le chéile Leabhair Laighneach.
An deoraíocht agus teacht na Normannach
[cuir in eagar | athraigh foinse]Nuair a thit a phríomhchomhghuaillí, an tArd-Rí Muircheartach Mac Lochlainn, sa bhliain 1166, mháirseáil comhcheangal faoi cheannas Thighearnáin Uí Ruairc ar Laighin, agus chuir an tArd-Rí nua Ruaidhrí Ua Conchobhair dá ríchathaoir é. Díbríodh Diarmaid, agus theith sé chun na Breataine. Shroich sé Briostó i dtús mhí Lúnasa 1166 agus lean sé Anraí II go dtí an Fhrainc, áit ar bhronn an rí litreacha paitinne air a thug cead d'aon duine dá ghéillsinigh cabhrú leis. Gheall sé go mbeadh an té a ghabhfadh a ríocht ar ais dó ina oidhre air, agus thug sé amhais Normannacha leis abhaile chun a thailte a ghabháil ar ais.
I mí na Bealtaine 1169 tháinig an chéad slua i dtír ag Cuan an Bhainbh i Contae Loch Garman faoi cheannas Robert FitzStephen, agus ghéill baile Loch Garman tar éis léigear beagnach dhá lá. Ar an 23 Lúnasa 1170 tháinig Strongbow féin i dtír gar do Phort Láirge le breis is 200 ridire agus 1,000 saighdiúir. Briseadh ballaí Phort Láirge, agus is ansin, in Ardeaglais Chríost, a pósadh Strongbow agus iníon Dhiarmada, Aoife. Ina dhiaidh sin, ar an 21 Meán Fómhair 1170, a ghabh na Normannaigh Baile Átha Cliath.
A bhás agus a oidhreacht
[cuir in eagar | athraigh foinse]
Chuir Ruaidhrí Ua Conchobhair mac ab óige Dhiarmada, Conchobhar, chun báis mar ghiall nuair a briseadh coinníollacha na síochána. D'fhill Diarmaid ar Fearna agus fuair sé bás ansin go tobann thart ar an 1 Bealtaine 1171. Tá sé curtha i reilig ardeaglais Fhearna, Contae Loch Garman.
Ghlac Strongbow ceannas ar Laighin ansin de réir an ghill a tugadh dó, cé nach n-aithneodh dlí na nGael ina oidhre é. Tháinig Anraí II féin go hÉirinn i mí Dheireadh Fómhair 1171 chun smacht a chur ar a bharúin, agus is as sin a d'fhás Tiarnas na hÉireann agus Conradh Windsor sa bhliain 1175. Ón am sin ar aghaidh, d'fhan an chumhacht Ghallda in Éirinn, óir lean na Sasanaigh na Normannaigh i dtiarnas ar an bPáil, agus ar an tír ar fad ar deireadh.
Seo mar a chuir Gearóid de Barra síos air: "fear arbh fhearr leis eagla a bheith ag cách roimhe ná grá a bheith ag aon duine dó".
I leabhair staire a scríobhadh in Éirinn tar éis 1800 is minic a caitheadh leis mar fhealltóir, ach áitíonn staraithe nárbh é ionradh Gallda a bhí uaidh ach cabhair Anraí a úsáid le hardríocht na hÉireann a bhaint amach dó féin. Lean a shliocht, na Caomhánaigh, i réim i ndeisceart Laighean leis na cianta, agus fuair an rí deireanach díobh a fógraíodh, Domhnall Spáinneach Mac Murchadha Caomhánach, bás sa bhliain 1632.
Féach freisin
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ nationalgallery.ie. "Ag foghlaim tríd an Ealaín: Paca Acmhainní". Dáta rochtana: 2026.
- ↑ Stair na hÉireann ó 800 A.D. go dtí 1600[nasc briste go buan]