Dafydd ap Llywelyn

Dafydd ap Llywelyn

Beathaisnéis
Breith	1215 an Bhreatain Bheag
Bás	25 Feabhra 1246 30/31 bliana d'aois Abergwyngregyn, Wales
Áit adhlactha	Mainistir Aberconwy
Tiarnas Gwynedd
Gníomhaíocht
Gairm	monarc, uasal
Teangacha	Béarla
Gairm mhíleata
Céim mhíleata	ridire
Eile
Teideal uasal	Prionsa na Breataine Bige (1240–1246)
Teaghlach	Ríshliocht Aberffraw
Céile	Isabella de Braose (en) (1230 (Féilire Ghréagóra)–)
Páiste	Dafydd ap Dafydd ap Llywelyn, Annes ferch Dafydd ap Llywelyn ap Iorwerth (en) , Llywelyn ap Dafydd, Constable of Rhuddlau (en) , Helen ferch Daffyd (en) , Tangwystl ferch Dafydd (en) , Llywarch ap Dafydd ap Llywelyn
Athair	Llywelyn Fawr  agus Joan, Bantiarna na Breataine Bige
Siblín	Elen ferch Llywelyn, Angharad ferch Llywelyn, Gwladus Ddu agus Gruffydd ap Llywelyn Fawr

Bratach Gwynedd

Taoiseach (nó Prionsa) na Breataine Bige agus Gwynedd idir 1240 agus 1246 ab ea Dafydd ap Llywelyn (c. Aibreán 1212 – 25 Feabhra 1246).

Oidhre Llywelyn

Ba é Dafydd an t-aon mhac a bhí ag Llywelyn Fawr lena bhean chéile phósta Siwan, iníon Sheoin, Rí Shasana. Ina bhlianta deireanacha, rinne Llywelyn gach a bhí ina chumas a chinntiú go nglacfaí le Dafydd mar a oidhre agus mar a chomharba. De réir dhlí na Breataine Bige, bheadh an ríocht roinnte idir Dafydd agus a dheartháir níos sine Gruffudd, mac le bean leapa Llywelyn Fawr ach d’éirigh le Llywelyn, de bharr a údaráis a chur ar na prionsaí Breataineacha agus na géillsinigh eile, a aithint gurbh é Dafydd a aon oidhre dlisteanach, ag searmanas san mhainistir Abaty Ystrad Fflur sa bhliain 1238. D’éirigh leis freisin a chinntiú gur aithin uncail Dafydd, an Rí Henry III Shasana, é mar Phrionsa na Breataine Bige sa bhliain 1220 (an chéad duine a raibh an teideal seo aitheanta dó i Sasana, in ainneoin gurbh é a athair Prionsa na Breataine Bige de facto), agus chuir sé ina luí ar an bPápa a fhógairt go raibh máthair Dafydd, Siwan, dlisteanach chun posta Dafydd a neartú.

Líníocht lámhscríbhinne a thaispeánann Llywelyn Fawr lena mhic Gruffydd agus Dafydd

Taoiseach

Nuair a fuair Llywelyn bás sa bhliain 1240, tháinig Dafydd i gcomharbacht mar thaoiseach ar Gwynedd. Cé gur ghlac Anraí III lena cheart Gwynedd a rialú, ní raibh sé sásta ligean dó na tailte a ghabh a athair taobh amuigh de Gwynedd a choinneáil. Rinne Dafydd iniúchadh ar roghanna taidhleoireachta, agus sheol sé toscaireacht go dtí an Fhrainc sa bhliain 1241, ach i mí Lúnasa na bliana sin d’ionsaigh an rí Gwynedd, agus cuireadh iallach ar Dafydd géilleadh agus b’éigean do Dafydd géilleadh dó. Faoi théarmaí Chomhaontú Gwerneigron, chaill Dafydd a chuid tailte lasmuigh de Gwynedd agus b’éigean dó a dheartháir Gruffudd a thabhairt suas don rí. Bhí Dafydd ag coinneáil Gruffudd ina phríosúnach, agus i lámh an rí d’fhéadfadh sé a bheith ina arm úsáideach i gcoinne Dafydd. Scriosadh aon phleananna a bhí ag an rí nuair a fuair Gruffudd bás agus é ag iarraidh éalú ó Thúr Londan go luath i 1244.

D’fhág sé seo Dafydd saor ó chuing, agus rinne sé comhghuaillíocht le prionsaí eile na Breataine Bige chun gabháltais Shasanacha sa Bhreatain Bheag agus níos faide i gcéin a ionsaí. Bhí rath suntasach ar an éirí amach; faoi Mhárta 1245 bhí Tegeingl (ceantar Sir y Fflin inniu) curtha faoi smacht ag Dafydd, agus tailte a oidhreachta á n-athghabháil aige.Thit Caisleán Yr Wyddgrugleis san earrach, agus rinne sé ionsaí ar Chaisleán Dyserth freisin catapailt freisin.

I mí Lúnasa 1245, d’ionsaigh an Rí Anraí Gwynedd arís, agus thóg sé caisleán nua i nDegannwy. Bhí troid fíochmhar ann, lena n-áirítear ionsaí Breatnach ar bhád Sasanach in abhainn Conwy; ach cuireadh deireadh leis an bhfeachtas nuair a fuair Dafydd bás gan choinne ina chúirt ag Abergwyngregyn i mí Feabhra 1246 le bás gan choinne Dafydd ag a chúirt in Abergwyngregyn i mí Feabhra 1246. Cuireadh é lena athair sa mhainistir Abaty Aberconwy. Ar feadh tamaill, creideadh go raibh Dafydd ina luí i gcónra in eaglais Sant Grwst, ach is é tuama Hywel Coetmor atá ann.

An comharbas

Ó nach raibh aon chlann ag pósadh Dafydd agus Isabella, iníon le William de Braose, roinneadh an ríocht idir bheirt mhac Ghrúfud, Llywelyn ap Gruffudd agus Owain ap Gruffudd, agus lean an cogadh ar aghaidh leis an rí i rith na bliana 1246. I mí Aibreáin 1247, bhuail Llywelyn agus Owain leis an rí ag Woodstock agus tháinig siad ar chomhaontú leis, ach chaill siad go leor dá gcuid tailte dá bharr (féach Conradh Woodstock).

Dafydd agus na filí

Tá trí dhán do Dafydd ap Llywelyn ó na filí cúirte fós ar marthain, dhá cheann acu le Dafydd Benfras agus ceann amháin le Einion Wan. Chan Einion amhrán athmhuintearais chun síocháin a dhéanamh le Dafydd. Chan Dafydd Benfras óid mholta don phrionsa ach is é an dán is suimiúla ó thaobh na staraithe de ná an marbhna a chum sé dó, go gairid i ndiaidh a bháis i mí Feabhra 1246. Sa chéad chuid déantar comparáid idir Dafydd agus a athair Llywelyn Fawr agus a dheartháir Gruffudd, a raibh tuairisc mholta tugtha dó cheana féin ag Dáithí Benfras. Sa dara véarsa, moltar crógacht agus flaithiúlacht Dafydd. Sa tríú hamhrán, tagraítear d'achrann an phrionsa ina bhlianta deireanacha agus dá shinsearacht ríoga. Críochnaíonn an dán ar nóta an-phearsanta:

Ef a'm talai aur ar fy mysedd,
Nid ef a delid drwy dalarwedd;
 Dafydd dreisrydd drosedd — cyn golo,
Ni bu o Gymro ei gymrodedd.
Bûm i gyda hael, hwylglod rysedd,
Buarth eryr gwŷr, uch gwin a medd,
Bûm i gydag ef, yd gefais wledd;
Boed i gyda'i Dduw fo ei ddiwedd.

Ceann eile

Mar chuimhneachán air, ainmníodh astaróideach ina dhiaidh sa bhliain 2009 ar a dtugtar 18349 Dafydd.

Leabharliosta

• Michael Richter, "David ap Llywelyn, an chéad Phrionsa na Breataine Bige", Welsh History Journal 5:3 (1971).Ar fáil ar líne ar shuíomh gréasáin Cylchgronau Cymru, Leabharlann Náisiúnta na Breataine Bige.

Réamhtheachtaí: Llywelyn Fawr

Prionsaí Gwynedd Dafydd ap Llywelyn

Comharba: Llywelyn ap Gruffudd