Críth Gablach
| Cineál | saothar scríofa  |
|---|---|
| Teanga | an tSean-Ghaeilge |
| Príomhábhar | An Féineachas agus stádas dlíthiúil |
| Cruthú | 8 haois |
Cnuasach dlíthe de chuid seanchas na hÉireann SeanGhaelaí is ea Ceannach Gabhlach (Sean-Ghaeilge Críth[1] Gablach), scríofa ag tús na 8ú haoise. Is é b'fhéidir an tráchtas stádais is cáiliúla atá ann, agus cinnte an ceann is so-aimsithe — tá eagrán nua-aimseartha foilsithe ag an Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath.[2]
Leagtar amach é i bhfoirm ceist-agus-freagra, ag plé leis na haicmí shóisialta de phobal na hÉireann ársa, a chearta agus a dhualgais. Is soiléir é ón ainm 'Ceannach Gabhlach', gurbh fhéidir cách a aicme a athrú (nó a cheannach), de réir an nath 'fearr fear a chineadh',[3] ach amháin gur ghá dul ó ghabhal go gabhal.
Roinneadh an tsochaí ina seacht n-aicme, ó ríthe go daoir, ó thaobh an dlí de. Sonraíodh go cruinn lóg n-enech, tomhas na dtithe, seilbh is lú na mbó, cineál biadh, aoine, plean suíochán, conas ba ghá cliantacht a shocrú, srl. Is amhlaidh ámh nach úsáidfí a rialacha ar bhealach praiticiúil. Mar shampla, tá sonraí cliantachta ann fiú d'uaisle is airde, nach mbeadh riamh ina gcliaint.
I dteannta leis an bpríomhthéacs, faightear dán sa lámhscríbhinn, díreach ag an deireadh.[4]
Lámhscríbhinní
[cuir in eagar | athraigh foinse]Faightear an téacs de Críth Gablach i dtrí lámhscríbhinn,[5] neamhiomlán gach aon ceann acu, ach le chéile tá an rud go léir againn. As an 16ú haois atá gach scríbhinn, as an scoil dlí Mhic Aodhagáin.[6]: xii Is é Eoghan Ó Comhraí an chéad eagarthóir ar an téacs (1873 agus 1879). Chuir sé aistriúchán ar fáil, cé gur "tuairimíocht" é an-chuid de. D'fhoilsigh Eoin Mac Néill (1923) aistriúchán níos fearr, agus D. A. Binchy (1941) eagrán nua den tSean-Ghaeilge.[6]: xi
Cé nach bhfuil deireadh an téacs ach in aon scríbhinn amháin, is doiléir é an gá an dán gearr dlí (nó roscadh) a bheith ann. Tá Liam Breatnach ar son na smaointe, ach tá Mac Néill agus Binchy ina choinne.[7]: 242
Féach freisin
[cuir in eagar | athraigh foinse]Foinsí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- Helmut Birkhan: Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
- Bernhard Maier: Lexikon der keltischen Religion und Kultur (Kröners Taschenausgabe. Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
Naisc sheachtracha
[cuir in eagar | athraigh foinse]- Nils Müller-Scheessel, Soziale Gruppen, kulturelle Grenzen: die Interpretation sozialer Identitäten in der prähistorischen Archäologie, Waxmann Verlag, 2006
Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ críth ar eDIL
- ↑ Binchy 1979. Tá aistriúchán Béarla údarásach ann le Mac Neill, 1923, ll. 265–316.
- ↑ Helmut Birkhan: Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3, ll. 989 ff., 1020.
- ↑ Breatnach 2005, ll. 242–243. Tá aistriúchán Béarla le fáil ar ancienttexts.org, cé go dtugtar an t-ainm Crith Gablach go míthreorach air, agus léirítear D. Binchy mar aistritheoir.
- ↑ Leabharlann Choláiste na Tríonóide LS 1337, féach Críth Gablach ar CODECS
- ↑ 6.0 6.1 "Críth Gablach" (1941) 11. Baile Átha Cliath: Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath.
- ↑ Breatnach, Liam (2005). "A Companion to the Corpus Iuris Hibernici" 5. Baile Átha Cliath: Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath.